انتشار قابلیت «About This Account» (درباره این حساب) در شبکه اجتماعی ایکس که محل استقرار حساب کاربری را نشان میدهد، طی چند روز گذشته فضای «توییتر فارسی» را به لرزه انداخته است.
این قابلیت که با هدف افزایش شفافیت و مقابله با حسابهای جعلی ایجاد شد، در ایران به ابزاری برای آشکار شدن ابعاد گسترده اینترنت طبقاتی و تبعیض ساختاری در دسترسی به اینترنت بدون فیلتر تبدیل شده است.
پدیدهای به نام «اینترنت سفید» به دسترسی ویژه گروهی معدود از شهروندان به اینترنت بدون فیلتر اشاره دارد که سالها در اختیار نمایندگان مجلس، مدیران دولتی، فعالان سیاسی و حتی برخی خبرنگاران قرار داشته و ابعاد آن اکنون برای افکار عمومی آشکار شده است.
گزارشهای منتشرشده در برخی رسانهها، در کنار واکنشهای گسترده کاربران شبکههای اجتماعی، تصویری روشن از تبعیض سازمانیافته دیجیتال و پیامدهای اجتماعی آن ارائه میدهد.
طبق گزارش زومیت، نشریه اینترنتی در حوزه فناوری و تکنولوژی، شمار سیمکارتهای بدون فیلتر که سالها پیش کمتر از سه هزار عدد بود، پس از آغاز جنگ ۱۲روزه میان حکومت ایران و اسرائیل به حدود ۵۰ هزار مورد رسیده است؛ جهشی ۱۶ برابری که نشان میدهد این رانت دیجیتال حین بحران به سرعت گسترش یافت.
برخی منابع این نشریه حتی میگویند در اوج جنگ و بدون اطلاع مالکان، دستکم هزار سیمکارت سفید فعال شد.
زومیت در بررسی خود نشان میدهد که این دسترسی ویژه طی دولتهای مختلف، از دولت روحانی تا رئیسی و اکنون پزشکیان، به شکلهای متفاوتی ادامه داشته است.
در جریان اعتراضهای آبان ۱۳۹۸ که در دولت حسن روحانی و در واکنش به گرانش شدن بنزین رخ داد و به قطعی سراسری اینترنت طی چند روز متوالی منجر شد، برخی خبرنگاران، اینفلوئنسرهای اینستاگرامی و فعالان سیاسی همچنان به اینترنت نامحدود و بدون فیلتر دسترسی داشتند.
در دولت ابراهیم رئیسی این دسترسی محدودتر اما همچنان برقرار بود. در دولت مسعود پزشکیان نیز نهتنها تغییری در این سیاست ایجاد نشد، بلکه همزمان با جنگ، تعداد سیمکارتهای سفید بهشدت افزایش یافت؛ امری که نشان میدهد اینترنت طبقاتی یک سیاست ثابت و فرابخشی است، نه یک خطای مقطعی.
روزنامه شرق در گزارش تحلیلی خود توضیح میدهد که قابلیت جدید توییتر تنها یک ابزار اطلاعاتی نیست، بلکه به یک «سیگنال اجتماعی» تبدیل شده که نشان میدهد چه کسانی به اینترنت آزاد دسترسی داشتهاند و چه کسانی مجبور به استفاده از ویپیان بودهاند.
این قابلیت همچنین نشان داد برخی چهرههایی که بهظاهر از خارج از ایران فعالیت میکردند، در واقع از داخل ایران در شبکه اجتماعی توییتر فعال بودند.
اما آنچه بیش از همه توجه را جلب کرد، آشکار شدن دسترسی گسترده مدیران دولتی، نمایندگان مجلس و مجریان رسانههای حکومتی به «اینترنت سفید» بود؛ بسیاری از همان افرادی که سالها از فیلترینگ دفاع کرده یا دستکم از اعتراض به آن سر باز زده بودند.
شرق تاکید میکند که این اتفاق بحران شدیدی از بیاعتمادی ایجاد کرده و موج انتقادات بهجای مطالبهگری از دولت، به سمت خبرنگاران و برخی فعالان مدنی منحرف شده است.
در این فضای ملتهب، روایت الناز محمدی، خبرنگار روزنامه هممیهن، حاوی نکات جالبی است.
محمدی توضیح میدهد که از سال ۱۳۹۸ تاکنون همیشه با قرار گرفتن نامش در فهرست اینترنت بدون فیلتر مخالفت کرده بود و دلایلش را «پایبندی به برابری دسترسی و اخلاق حرفهای» عنوان میکند؛ زیرا نمیخواست بین خود و مردمی که روایتگر مشکلاتشان بود تفاوتی ایجاد شود.
اما به گفته او در جریان جنگ ۱۲روزه و همزمان با قطع گسترده اینترنت، تهیه گزارشهای میدانی، ارتباط با خانواده قربانیان و انتقال مطالب به تحریریه در عمل غیرممکن شده بود.
او مینویسد که پس از دو روز تردید و «تحت شرایط اضطراری» جنگی، با ثبت نام خود در فهرست موافقت کرد؛ تصمیمی که آن را نتیجه «استیصال حرفهای میداند، نه انتخابی از سر امتیازطلبی.»
با این حال طبق روایت او، اینترنت ویژه در آن دوره وصل نشد و محمدی با فیلترشکن کار را پیش برد.
خبرنگار روزنامه هممیهن میگوید چند ماه بعد این اینترنت «بهطور ناگهانی فعال شد» و او بلافاصله تلاش برای لغو آن را آغاز کرد، اگرچه با بروکراسی پیچیدهای مواجه شد.
محمدی تاکید میکند که حتی فعال شدن ناخواسته این دسترسی نیز احساس شدید عذاب وجدان و فشار روانی برای او ایجاد کرد، زیرا همیشه منتقد اینترنت طبقاتی بود.
این روایت در حالی منتشر شده که در روزهای اخیر گروهی از خبرنگاران بهدلیل داشتن اینترنت سفید هدف انتقاد کاربران قرار گرفتهاند؛ حتی آنهایی که مانند خبرنگار هممیهن میگویند در شرایط بحرانی، تنها برای اطلاعرسانی ناچار به پذیرش این دسترسی شده و پس از آن بارها خواستهشان مبنی بر خروج نام خود از فهرست را مطرح کردند.
در بخشی از گزارش زومیت آمده است که طبق دادههای پلتفرم دیتاک، طی سه روز پس از آشکار شدن این تغییر و شفافشدن برخی از حسابها در ایکس، بیش از ۱۵ هزار پست درباره اینترنت سفید منتشر شده است؛ حجمی که به گفته تحلیلگران، پس از جنگ ۱۲ روزه درباره هیچ موضوع دیگری تجربه نشده است.
زومیت مینویسد که «بیش از ۵ درصد پستها سیاستمداران را هدف قرار داده و ۶ درصد نیز خبرنگاران را.»
طبق بررسیهای زومیت اکثر اعضای کابینه دولت پزشکیان از اینترنت سفید استفاده میکنند.
محمد جعفر قائمپناه (معاون اجرایی پزشکیان)، ستار هاشمی (وزیر ارتباطات)، محمدرضا ظفرقندی (وزیر بهداشت)، احمد میدری (وزیر رفاه)، غلامرضا نوری قزلجه (وزیر جهاد کشاورزی)، عباس عراقچی (وزیر امور خارجه)، زهرا بهروز آذر (معاون دولت در امور زنان)، شینا انصاری (رییس سازمان محیط زیست)، عبدالکریم حسینزاده (معاون امور روستایی)، عباس صالح شریعتی (وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی)، الیاس حضرتی (رییس شورای اطلاع رسانی دولت)، فاطمه مهاجرانی (سخنگوی دولت)، علی احمدنیا (رییس امور اطلاعرسانی دولت) و محمدرضا فرزین (رییس بانک مرکزی) از جمله افرادی هستند که در کابینه دولت از این سیمکارتها استفاده میکنند تا بدون فیلتر به اینترنت جهانی دسترسی داشته باشند.
این در حالی است که رفع فیلتر یکی از شعارهای اصلی پزشکیان پیش از در دست گرفتن سکان ریاست دولت بود.
در واکنش به انتقادات گسترده در مورد برخورداری وابستگان به حاکمیت از این رانت، مهدی طباطبایی، معاون ارتباطات و اطلاعرسانی دفتر رییسدولت و مدیرمسئول ماهنامه «نسیم بیداری»، نوشت که «سفید و سیاه کردن جامعه بازی در زمین دشمن است» و از نگاه رییسجمهور «همه ۹۰ میلیون ایرانی سفیدند».
در این بین، رضا منصور خانکی، داماد الیاس حضرتی، در واکنش به انتقادها نوشت که هفت سال است اینترنت سفید دارد، از این موضوع پشیمان نیست و آن را تضییعکننده حق هیچ شهروندی نمیداند.
او همچنین تاکید کرد با وجود مخالفت با فیلترینگ، برای شفافیت ترجیح داده سکوت نکند.
حساب «توانا» در واکنش به توییت داماد حضرتی نوشت که ادعای «تضییع نشدن حق مردم» در واقع پذیرش رانت بهعنوان یک حق شخصی است. این واکنش تاکید میکند که همزمان با دسترسی ویژه او، دهها برنامهنویس به دلیل تلاش برای فراهمکردن اینترنت آزاد برای مردم بازداشت و زندانی شدند.
به نوشته توانا، داشتن «خط سفید» یعنی قبولکردن اینکه اینترنت یک امتیاز حکومتی و نه یک حق عمومی است و این دیدگاه بهطور مستقیم برابری شهروندان را نقض میکند. این حساب در پایان مینویسد که او در تمام این سالها از رنج فیلترینگ دور مانده و «برنده بیاخلاق یک بازی ناعادلانه» است.
سکینه پاد، دستیار ویژه رئیسی در پیگیری حقوق و آزادیهای اجتماعی و عضو کمیته «ویژه بررسی ناآرامیهای ۱۴۰۱» نوشت که با وجود نداشتن «خط سفید» و استفاده همیشگی از ویپیان، لوکیشن حسابش «ناگهان از آلمان به ایران» تغییر کرده است.
در این بین نیز حسابهای همچون «حافظه تاریخی» شروع به انتشار اسامی شخصیتهای سیاسی و روزنامهنگارانی کردند که از این امکان ویژه حکومت بهره میبردند.
در پی این روشنگریها، تعدادی از کسانی که از این رانت حکومتی بهره میبردند حسابهای خود را در شبکه ایکس غیرفعال کردند.
ترکیبِ یافتههای منتشر شده در رسانهها و واکنش کاربران و روایت خبرنگاران نشان میدهد که مساله اصلی، ساختار تبعیضآمیز دسترسی به اینترنت است؛ ساختاری برآمده از دولتهای مختلف که اکنون با یک ابزار شفافسازی و پاسخگویی برملا شده است.
بحران کنونی از نگاه کارشناسان نه نتیجه رفتار کاربران یا خبرنگاران، بلکه ناشی از سیاستهایی ارزیابی میشود که دسترسی آزاد به اینترنت را به امتیازی سیاسی تبدیل کردهاند.
کارشناسان معتقدند اگر دولت واقعا به دنبال بازگرداندن اعتماد عمومی و پایان دادن به تبعیض دیجیتال است، باید بهجای وعده و توجیه، اقداماتی شفاف و عملی ارائه کند: حذف کامل اینترنت سفید، برقراری دسترسی برابر برای همه شهروندان، و پاسخگویی در مورد سیاستهایی که طی سالها اعتماد جامعه را تخریب کرده است.
این منابع تایید میکنند که مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، پیش از سفر محمد بنسلمان، ولیعهد عربستان سعودی به واشینگتن، از او خواسته بود با وساطت میان حکومت ایران و آمریکا، زمینه را برای ازسرگیری مذاکرات بین دو کشور فراهم کند.
دولت ایالات متحده نیز در پیامی محرمانه از طریق عربستان سعودی به دولت ایران اطلاع داده است که تنها در صورت پذیرش سه خواستهای که در جریان دور قبلی مذاکرات به ایران ارائه شده بود، حاضر به بازگشت به میز مذاکره خواهد بود.
استیو ویتکاف، نماینده ویژه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا در امور خاورمیانه، پیشتر از جمهوری اسلامی خواسته بود برنامه هستهای خود، از جمله غنیسازی را بهطور کامل کنار بگذارد، نیروهای نیابتی خود را منحل کند و محدود شدن برنامه موشکیاش را بپذیرد.
پس از دو ماه مذاکره و رد این خواستهها از سوی جمهوری اسلامی، در پایان مهلتی که ترامپ تعیین کرده بود، اسرائیل حملات گستردهای را علیه تاسیسات نظامی و هستهای و شخصیتهای مرتبط با برنامههای هستهای و موشکی جمهوری اسلامی آغاز کرد.
منابع ایراناینترنشنال میگویند که پس از درخواست اخیر پزشکیان از ولیعهد عربستان سعودی برای میانجیگری، دولت آمریکا یک بار دیگر به جمهوری اسلامی یادآوری کرده است که گفتوگو تنها در صورت پذیرش این پیششرطها ممکن است.
پاسخ وزارت خارجه: نه تایید، نه تکذیب
از سوی دیگر، وزارت خارجه آمریکا در پاسخ به پرسش خبرنگار ایراناینترنشنال درباره صحت تقاضای جمهوری اسلامی از آمریکا برای آغاز دور دیگری از مذاکرات بهواسطه عربستان، پاسخ روشنی ارائه نداد و دریافت چنین پیامی را نه تکذیب و نه تایید کرد.
در پاسخ مکتوب این وزارتخانه آمده است: «جمهوری اسلامی همواره مذاکرات را رد کرده است.»
وزارت خارجه آمریکا همچنین با اشاره به سخنان ترامپ در مجمع عمومی سازمان ملل مبنی بر مذاکره با تهران، تاکید کرد: «با وجود رد کردن مذاکرات از سوی تهران، آمریکا راه را برای گفتوگوی جدی و مستقیم با آنها باز گذاشته است.»
چند ساعت پیش از پرواز بنسلمان به سوی ایالات متحده در ۲۶ آبان، خبرگزاری دولتی عربستان سعودی از رسیدن نامه پزشکیان به دست او خبر داد اما جزییاتی از محتوای نامه فاش نشد.
حدود دو هفته بعد از این سفر، مصطفی کواکبیان، نماینده پیشین مجلس جمهوری اسلامی، دوم آذر به وبسایت عصرایران گفت که پزشکیان با مجوز رهبر جمهوری اسلامی، از طریق بنسلمان به ترامپ پیام داد که برای گفتوگوی بدون «شرط» آماده است.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، پنجشنبه ششم آذر ارسال پیام از طریق کشورهای منطقه به آمریکا را «دروغ محض» خواند و تاکید کرد که جمهوری اسلامی «قطعا» در پی همکاری و ارتباط با دولتی مثل دولت آمریکا نیست.
۲۹ آبان نیز خبرگزاری رویترز به نقل از دو منبع آگاه گزارش داد که پزشکیان در نامهای به بنسلمان از او خواسته تا ترامپ را در سفر به آمریکا برای احیای مذاکرات هستهای متقاعد کند.
مشخص نیست پیام پزشکیان بدون اطلاع خامنهای به بنسلمان رسیده یا جمهوری اسلامی پس از دریافت پاسخ آمریکا که حاوی یادآوری پیششرطهای قبلی است، تصمیم گرفته ارسال پیام برای بازگشت به مذاکرات را انکار کند.
دبی؛ مسیر تازه انتقال پول پس از سقوط اسد
والاستریت ژورنال در گزارشی که پنجشنبه ششم آذر منتشر کرد، به نقل از منابع آگاه نوشت: «تهران سالها از دبی برای دور زدن تحریمها استفاده کرده است و اکنون در غیاب مسیرهای پیشین، هم جمهوری اسلامی و هم حزبالله بیش از گذشته به مسیر انتقال از دبی متکی شدهاند.»
به گزارش این روزنامه، حزبالله پس از جنگ سال گذشته با اسرائیل و در حالی که برای بازسازی و تجدید تسلیحات با کمبود شدید منابع مالی روبهروست، مسیرهای سابق انتقال پول از طریق سوریه را از دست داده است.
با سقوط رژیم بشار اسد در سوریه که متحد کلیدی جمهوری اسلامی به شمار میآمد، مسیرهای سنتی قاچاق آنها مختل شد.
از سوی دیگر، مقامهای لبنانی نظارت سختگیرانهتری بر ورود پول نقد از طریق فرودگاه بیروت اعمال میکنند.
حواله؛ ستون فقرات انتقال پول
در این گزارش آمده است که درآمدهای نفتی ایران ابتدا به صرافیها، شرکتهای خصوصی و تاجرانی مرتبط با تهران در دبی منتقل میشود، سپس از طریق سیستم حواله به لبنان میرسد.
وزارت خزانهداری آمریکا پیشتر اعلام کرده بود نیروی قدس سپاه پاسداران تنها در سال جاری بیش از یک میلیارد دلار به حزبالله منتقل کرده که بخش عمدهای از آن از مسیر صرافیها میسر شده است.
واکنش امارات و نگرانیهای آمریکا
یک مقام اماراتی به والاستریت ژورنال گفت که این کشور متعهد است از سوءاستفاده از قلمرو خود برای فعالیتهای مالی غیرقانونی جلوگیری کند و در این زمینه با شرکای جهانی همکاری میکند.
مقامهای آمریکایی نیز به روزنامه گفتهاند که واشینگتن، علاوه بر دبی، از انتقال پول به حزبالله از طریق ترکیه و عراق نیز نگران است.
راههای فرعی و درآمدهای دیگر حزبالله
بهنوشته والاستریت ژورنال، پس از محدودیتهای وضعشده در آتشبس نوامبر ۲۰۲۴، انتقال چمدانهای پول نقد از فرودگاه بیروت تقریبا متوقف شده است. حالا ایران تعداد بیشتری مسافر را با مبالغ کمتر، یا با اقلام کوچک و ارزشمند قابل اختفا، روانه لبنان میکند.
چندی پیش جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، در دیدار با هیاتی بلندپایه از وزارت خزانهداری آمریکا که به این کشور سفر کرده بود، اطمینان داد که لبنان به اجرای سختگیرانه اقدامات ضد پولشویی و مبارزه با تامین مالی تروریسم پایبند است.
مقامهای برخی از کشورهای عرب نیز به روزنامه والاستریت ژورنال گفتهاند حزبالله علاوه بر حمایتهای تهران، از شبکههای مالی جهانی دیگری، از جمله تجارت مواد مخدر و الماس نیز بهره میبرد.
پیش از این وزارت خزانهداری آمریکا در اقدامی برای حمایت از خلع سلاح حزبالله، چند عضو فعال این گروه در حوزه مالی را تحریم کرده بود. آنها تنها در چند ماه نخست سال ۲۰۲۵ دهها میلیون دلار از ایران به حزبالله منتقل کردهاند.
وزارت خزانهداری آمریکا پنجشنبه ۱۵ آبان اعلام کرده بود که اسامه جابر، محمد جعفر محمد قصیر و سامر کسبار را به فهرست تحریمهای خود افزوده است.
این بیانیه میگوید که این افراد از طریق صرافیها از ساختار نقدی اقتصاد لبنان سوءاستفاده کردهاند.
بر اساس اعلام این وزارتخانه، از این افراد از روشهایی مانند فروش نفت و کالاهای ایرانی استفاده و از راه صرافیهای مجاز و غیرمجاز پول را به لبنان منتقل میکردند.
وزارت خزانهداری آمریکا هشدار داده بود صرافیهایی که نظارت کافی بر مشتریان خود ندارند، امکان پولشویی حزبالله را در اقتصاد نقدی لبنان فراهم میکنند.
