کمال خرازی، رییس شورای راهبردی روابط خارجی جمهوری اسلامی، در گفتوگو با شبکه خبری سیانان گفت تهران آماده از سرگیری گفتوگوهای هستهای با آمریکاست. او اما تاکید کرد ایران از شروطی که پیش از حملات آمریکا و اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه تعیین کرده بود، عقبنشینی نخواهد کرد.
مشاور رهبر جمهوری اسلامی در یک گفتوگوی اختصاصی با سیانان که چهارشنبه ۲۸ آبان منتشر شد، اعلام کرد جمهوری اسلامی در صورت «رفتار محترمانه» واشینگتن آماده ورود دوباره به مذاکرات است.
همزمان، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، در نشست خبری مشترک با محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی که به واشینگتن سفر کرده، گفت جمهوریاسلامی به شدت خواهان دستیابی به توافق است: «ما مشغول گفتوگو با آنها هستیم.»
با وجود این اظهارات ترامپ، خرازی به سیانان گفت که دستور کار گفتوگو باید از پیش تعیین شود تا روند و محتوای مذاکرات روشن باشد و تعامل دو طرف بر پایه «احترام متقابل و جایگاه برابر» انجام گیرد.
او افزود: «متاسفانه رییسجمهوری آمریکا به گفتوگوی دیپلماتیک اعتقاد ندارد و ترجیح میدهد برای رسیدن به اهدافش از زور استفاده کند.»
این مقام جمهوری اسلامی تاکید کرد که ایران غنیسازی اورانیوم را برای تامین سوخت نیروگاهها و مصارف پزشکی ادامه خواهد داد و برنامه موشکی تهران که آن را «در حال گسترش» توصیف کرد، بخشی از مذاکرات نخواهد بود.
به گفته خرازی، محور «گفتوگوی احتمالی» با واشینگتن «فقط موضوع هستهای» است.
خبرگزاری رویترز پنجم اردیبهشت به نقل از یک مقام ایرانی مطلع از مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا گزارش داد این مذاکرات تنها محدود به برنامه هستهای تهران نیست و شامل برنامه موشکی جمهوری اسلامی نیز میشود.
توقف مذاکرات همزمان با حملات اسرائیل و آمریکا
اسرائیل ۲۳ خرداد ماه زمانی که تهران و واشینگتن در میانه مذاکرات برای حل اختلافات بودند، حمله غافلگیرانهای به ایران انجام داد و در ادامه آمریکا نیز وارد این نبرد شد و سه سایت هستهای ایران در فردو، نطنز و اصفهان را هدف قرار داد؛ نخستین حمله مستقیم آمریکا در داخل خاک ایران.
خرازی گفت حدود پنج ماه پس از این حملات، هنوز میزان خسارت وارده به تاسیسات هستهای ارزیابی نشده است.
پیشتر سعید خطیبزاده، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، به سیانان گفت با وجود آسیب شدید به «زیرساختها، ماشینآلات» و «ساختمانها»، برنامه هستهای ایران همچنان «دستنخورده» است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی هم اعلام کرد که «در حال حاضر» غنیسازی در ایران متوقف شده، چون تاسیسات هستهای هدف قرار گرفتهاند.
در گفتوگوهای تابستان گذشته با آمریکا، واشینگتن خواستار توقف کامل غنیسازی بود، اما تهران بر ادامه غنیسازی داخلی تا سطحی که قابلیت استفاده در جنگافزار هستهای را نداشته باشد، اصرار داشت.
خرازی در ادامه گفت موضوع مذاکرات احتمالی نه اصل غنیسازی بلکه «درجه غنیسازی» خواهد بود.
آمادگی برای درگیری و باز شدن دوباره مسیر یک توافق
رییس شورای راهبردی روابط خارجی جمهوری اسلامی در پاسخ به پرسشی درباره احتمال بروز رویارویی نظامی دیگری با آمریکا یا اسرائیل، گفت «همه چیز ممکن است»، اما ایران برای چنین شرایطی «آماده» است.
شبکه آمریکایی سیانان پیش از این گزارش داده بود واشینگتن در جریان مذاکرات با تهران پیشنهادی ارائه کرده بود که بر اساس آن در برنامه هستهای غیرنظامی ایران سرمایهگذاری کند و به کنسرسیومی بپیوندد که قرار بود برای مدت نامشخصی بر غنیسازی اورانیوم با غنای پایین در داخل ایران نظارت کند.
انتظار میرفت این کنسرسیوم شامل چند کشور خاورمیانه و آژانس بینالمللی انرژی اتمی باشد.
مقامهای ایرانی در آن دوره نسبت به اصل این ایده «باز» بودند، اما بر حفظ کنترل ظرفیت غنیسازی تاکید داشتند.
خرازی در پاسخ به پرسشی درباره امکان دستیابی ایران و آمریکا به تفاهمی درباره برنامه هستهای، از جمله درباره کنسرسیوم احتمالی، گفت: «فکر میکنم بله.»
او افزود اگر «مذاکرات واقعی» میان دو کشور شکل بگیرد، سازوکارهایی وجود دارد که هم ادامه غنیسازی ایران را تضمین کند و هم دیگران را مطمئن سازد که تهران بهدنبال سلاح هستهای نیست.
در پایان این مصاحبه، خرازی در پیامی خطاب به ترامپ گفت: «با رویکرد مثبت نسبت به ایران شروع کنید. اگر رویکرد مثبت باشد، قطعا رفتار متقابل نیز مثبت خواهد بود. اما برای این کار باید از هرگونه اعمال فشار علیه ایران خودداری کنند. آن را امتحان کردهاند و اکنون میدانند که این روش قابل قبول و قابل اجرا نیست.»
فایننشالتایمز چهارشنبه ۲۸ آبان نوشت این سفر که تا پیش از این علنی نشده بود، بخشی از تعاملات میان موسسههای پژوهشی نظامی روسیه و سازمان پژوهش و نوآوری دفاعی جمهوری اسلامی (سپند) به شمار میرود.
آمریکا میگوید سپند بهعنوان زیرمجموعه وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، برنامه تولید تسلیحات هستهای تهران را هدایت میکند.
بر اساس اسنادی که به دست فایننشالتایمز رسیده، نشست دستاندرکاران برنامه هستهای حکومت ایران و مقامهای روسی در این سفر محرمانه را میتوان بهعنوان نخستین نشانههای آمادگی ظاهری مسکو برای همکاری با تهران در حوزه دانش بالقوه مرتبط با سلاحهای هستهای ارزیابی کرد.
فایننشالتایمز این اسناد را از طریق بررسی سوابق شرکتی، فهرست تحریمها، دادههای افشاشده این سفر و دیگر مکاتبات راستیآزمایی کرده است.
طراحی سلاح هستهای بدون آزمایش انفجاری
ابعاد کامل همکاریها میان تهران و مسکو و سطح انتقال فناوریهای پیشرفته با کاربرد دوگانه همچنان نامشخص است.
با این حال، جیم لامسون، تحلیلگر پیشین سازمان سیا و پژوهشگر ارشد در مرکز جیمز مارتین برای مطالعات عدم اشاعه تسلیحات اتمی، گفت شواهد حاکی از آن است که متخصصان جمهوری اسلامی سال گذشته در سفر به روسیه «در پی دستیابی به فناوری و دانش لیزری بودند که میتواند به آنان کمک کند بدون انجام یک آزمایش انفجاری هستهای، طراحی یک سلاح هستهای را مورد راستیآزمایی قرار دهند».
حکومت ایران بارها تاکید کرده برنامه هستهای آن ماهیت «صلحآمیز» دارد. روسیه نیز اعلام کرده با دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای مخالف است.
فایننشالتایمز در ادامه گزارش خود با استناد به مدارک فاششده نوشت شرکت «دماوندتک»، از شرکتهای پوششی وابسته به سپند، در نوامبر ۲۰۲۴ ترتیبی داده بود تا گروهی از متخصصان لیزری جمهوری اسلامی از تهران راهی سنپترزبورگ شوند.
بر اساس این گزارش، عوامل حکومت ایران در این سفر با نمایندگان شرکت روسی «لیزر سیستمز» دیدار کردند. این شرکت روسی که در حوزه فناوریهای دارای کاربردهای غیرنظامی و همچنین پروژههای محرمانه نظامی فعالیت میکند، در فهرست تحریمهای آمریکا قرار دارد.
پیشتر در مردادماه، فایننشالتایمز از سفر هیاتی ایرانی به روسیه و بازدید از موسسههای علمی این کشور خبر داده بود.
در میان اعضای این هیات، علی کلوند، از عوامل مرتبط با برنامه هستهای جمهوری اسلامی، به همراه چهار کارمند دیگر حضور داشتند؛ افرادی که همگی در پوشش شرکت «دماوند تک» فعالیت میکردند.
اعضای این گروه با گذرنامههای دیپلماتیک سفر کرده بودند؛ گذرنامههایی که برخی از آنها شمارههای متوالی داشت و همگی در یک روز، تنها چند هفته پیش از انجام این سفر، صادر شده بودند.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، تاکنون بارها اعلام کرده در پی حملات ایالات متحده به سایتهای نطنز، فردو و اصفهان در جریان جنگ ۱۲ روزه، برنامه هستهای جمهوری اسلامی نابود شده است.
با این حال، دیپلماتهای غربی بر این باورند که این حملات هرچند خسارتهای جدی بر جای گذاشت، اما نتوانست زیرساختهای هستهای ایران را منهدم کند و از همین رو، گمانهزنیها درباره ذخایر اورانیوم غنیشده تهران همچنان ادامه دارد.
نقش دماوندتک در برنامه هستهای جمهوری اسلامی
فایننشالتایمز پیشتر فاش کرده بود شرکت دماوندتک کوشیده مقادیر محدودی از چند ایزوتوپ رادیواکتیو، از جمله تریتیوم را تامین کند.
این ایزوتوپ بهطور خاص در افزایش قدرت تخریبی کلاهکهای هستهای کاربرد دارد و به همین دلیل، صادرات آن بهشدت محدود شده است
بنا بر اعلام وزارت امور خارجه آمریکا، دماوندتک نقش کارگزار تدارکاتی را در مجموعه پژوهشی وابسته به نهادهای نظامی جمهوری اسلامی ایفا میکند و برای دستیابی به قطعات تحت تحریم، در جستوجوی تامینکنندگان خارجی است.
نیکول گراجوسکی، پژوهشگر برنامه سیاست هستهای در بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی، گفت سفر عوامل جمهوری اسلامی به روسیه «شواهد محکمی است که نشان میدهد روسیه در پژوهشهای مرتبط با سلاح هستهای به ایران کمک میکرده و نهادهای دولتی روسیه فناوری با کاربرد دوگانه و دانش مرتبط را [در اختیار تهران] میدادند».
سفر یک پژوهشگر نظامی روسیه به ایران
نشریه فایننشالتایمز در ادامه نوشت اندری ساوین، پژوهشگر شرکت لیزر سیستمز، فوریه ۲۰۲۵ راهی تهران شد و با نمایندگان دماوندتک و مقامهای مرتبط با سپند ملاقات کرد.
ساوین استاد دانشگاه دولتی فنی بالتیک است که از مهمترین دانشگاههای فنی و نظامی روسیه به شمار میرود.
اطلاعات درجشده در وبسایت شرکت نشان میدهد لیزر سیستمز از سرویس امنیت فدرال روسیه (افاسبی) اجازه فعالیت در پروژههای مرتبط با امور محرمانه دولتی را دریافت کرده و علاوه بر آن، مجوز توسعه تسلیحات را تحت نظارت میدانی و مستقیم وزارت دفاع روسیه در اختیار دارد.
این روزنامه افزود اعضای سپاه پاسداران و چند نهاد امنیتی کلیدی، فرماندهان و چهرههای ارشد در حال رویارویی با یکدیگر هستند.
به نوشته تلگراف، ترس فزایندهای در میان مقامهای ایرانی و محافل امنیتی وجود دارد که افرادی که احتمالا از سوی اسرائیل تحت فشار قرار گرفتهاند یا با اطلاعات اسرائیل همکاری کردهاند، ممکن است افراد وفادار را بهطور نادرست بهعنوان خائن معرفی کنند.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی به این روزنامه گفت: «بسیاری از مقامها، از جمله در سپاه، هر کاری میکنند تا سیستم را قانع کنند کار اشتباهی نکردهاند، چون اکنون برای همه روشن است که اسرائیلیها در چند نهاد بهشدت نفوذ کردهاند.»
مسعود پزشکیان، رییس جمهوری ایران، ۲۰ آبان خود در جلسه علنی مجلس برای «بررسی میزان اجرای برنامه هفتم توسعه و پیشرفت کشور در سال نخست»، گفت: «در جنگ ۱۲ روزه هیچ ترسی از اینکه چه اتفاقی رخ بدهد نداشتم، اما واهمه داشتم خدایی نکرده اتفاقی برای رهبری رخ بدهد. آنوقت ما با همدیگر دعوا میکنیم و اصلا لازم نیست اسرائیل بیاید.»
اوایل آبان هم اعلام خبر برکناری محمدرضا نقدی از معاونت سپاه پاسداران با سه ماه تاخیر، گمانهزنیها درباره بازداشت احتمالیاش به اتهام همکاری با اسرائیل را تقویت کرد.
او سالها فرمانده اطلاعاتی در سپاه و نیروی قدس بود و قبلا دو عضو دفترش به جرم جاسوسی برای اسرائیل زندانی و اعدام شدند.
نشریه بریتانیایی ساندیتایمز در مرداد ماه در گزارشی تحقیقی فاش کرد که اسرائیل در یک سال گذشته با اجرای سلسلهای از عملیاتهای پیچیده اطلاعاتی و نظامی، توانست به عمق ساختارهای امنیتی، نظامی و هستهای جمهوری اسلامی نفوذ کند و ضربات بیسابقهای به آن وارد سازد.
بر اساس این گزارش، از ترور فرماندهان حزبالله و حماس تا تخریب تجهیزات و زیرساختهای حیاتی در ایران، این عملیاتها به گفته مقامهای اطلاعاتی اسرائیلی، موازنه قدرت را به نفع تلآویو تغییر دادهاند.
بر اساس گزارش چهارشنبه ۲۸ آبان رویترز، در این نشست، نیروهای نوظهوری که موج بعدی پیشرفت فناوری را شکل میدهند و معماریها، مدلها و سرمایهگذاریهایی که آیندهای هوشمندتر و بههمپیوستهتر را ممکن میسازند، بررسی میشوند.
از سوی دیگر، دیدار سهجانبه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی و ماسک که شامگاه سهشنبه در کاخ سفید در ضیافت شام رخ داد، دومین حضور مشترک ماسک و ترامپ در انظار عمومی از زمان درگیری علنی آنها در اوایل سال جاری بود؛ درگیری که پس از دورهای از همکاری نزدیک آغاز شد و به جدایی سریع و متقابل دو طرف انجامید.
پیش از این، یک مقام ارشد کاخ سفید به مجله تایم گفت که انتظار میرود واشینگتن و ریاض در جریان این سفر بر سر معاملات چندین میلیارد دلاری شامل «سرمایهگذاری عربستان سعودی در زیرساختهای هوش مصنوعی آمریکا، همکاری مشترک در حوزه انرژی هستهای، خرید سلاح به منظور تقویت همکاری دفاعی بین دو کشور و تحقق سرمایه گذاری ۶۰۰ میلیارد دلاری عربستان سعودی در چندین حوزه تعیینشده مذاکره کنند.
ریاض در راستای برنامه بلندپروازانه «چشمانداز ۲۰۳۰» خود برای تنوعبخشی به اقتصاد و تقویت جایگاهش در منطقه، در پی انعقاد قراردادهایی در زمینه هوش مصنوعی با ایالات متحده است.
دریافت مجوز خرید تراشههای پیشرفته کامپیوتری برای عربستان سعودی اهمیت فراوانی دارد؛ اقدامی که میتواند ریاض را به یکی از قطبهای اصلی هوش مصنوعی در سطح جهانی تبدیل کند و توان این کشور را برای رقابت با امارات متحده عربی افزایش دهد.
در زمان سفر ترامپ به خاورمیانه در اواخر اردیبهشت ماه، روزنامه واشینگتنپست گزارش داد مذاکراتی درباره صادرات انبوه تراشههای الکترونیکی با ریاض در جریان است.
تراشههای قدرتمند نیمهرسانا از اجزای حیاتی مراکز داده هوش مصنوعی و تسلیحات مجهز به فناوری هوش مصنوعی هستند و صدور مجوز برای صادرات حجم بالایی از آنها، تغییری آشکار در سیاست خارجی کاخ سفید بهشمار میرود.
تلاش بنسلمان برای بازسازی چهره جهانی
ولیعهد عربستان سعودی در سالهای اخیر در تلاش برای بازسازی تصویر جهانی خود و تقویت روابط با واشینگتن بوده و دیدار او با ترامپ در شرایطی انجام شد که دو طرف در ماههای گذشته رکوردی از تفاهمنامهها و قراردادهای اقتصادی را ثبت کردهاند.
شایان سمیعی، تحلیلگر روابط بینالملل، در همین زمینه به ایراناینترنشنال گفت عربستان سعودی تحت رهبری بن سلمان در حال بازتعریف رابطه سنتی خود با ایالات متحده است و تلاش میکند وابستگی یکجانبه گذشته به واشینگتن را تغییر دهد.
او توضیح داد که ریاض از نظر امنیتی و نظامی همچنان به آمریکا متکی است اما در حوزه انرژی در پی همکاریهای گستردهتر با چین و روسیه است تا بتواند مسیرهای متنوعتری برای برنامهریزیهای آینده خود ایجاد کند.
