پزشکیان بدون اشاره به نقش حاکمیت، مهاجرت نخبگان را «نامردی» خواند
رییس دولت جمهوری اسلامی در واکنش به مهاجرت نخبگان، بار دیگر انگشت اتهام را بهسوی قشر تحصیلکرده نشانه رفت و با بهکارگیری ادبیاتی جنسیتزده، آنها را به «نامردی» متهم کرد.
رییس دولت جمهوری اسلامی در واکنش به مهاجرت نخبگان، بار دیگر انگشت اتهام را بهسوی قشر تحصیلکرده نشانه رفت و با بهکارگیری ادبیاتی جنسیتزده، آنها را به «نامردی» متهم کرد.
مسعود پزشکیان پنجشنبه ۹ مرداد در جریان سفر خود به زنجان گفت: «نخبه کسی است که علمش را وقف کشورش کند نه اینکه آرزو کند به خارج برود و برای آنها کار کند. نامردی است که من نخبه در این کشور درس بخوانم و نخبه شوم و بروم در کشور دیگری به آنها خدمت کنم.»
پیشتر و در اردیبهشتماه نیز پزشکیان از مهاجرت شهروندان به خارج از کشور انتقاد و آن را مشکلی «تربیتی» ناشی از نظام آموزشی کشور توصیف کرده بود.
او در آن زمان گفته بود: «ما الان بچههایی تربیت میکنیم که ۹۰ درصد فکرشان به خارج است ... هنر این نیست که نخبهای شوم و بروم در آمریکا هنر و علمم را به آنها بدهم.»
پزشکیان در اظهارات خود کمتر به نقش حاکمیت در ایجاد سرخوردگی و بیاعتمادی گسترده در میان شهروندان پرداخته و بار مسئولیت مهاجرت نخبگان را عمدتا متوجه خود آنان کرده است. این در حالی است که گزارشها از تشدید نارضایتی عمومی و تمایل فزاینده مردم، بهویژه جوانان و نخبگان، به ترک کشور حکایت دارند.
بهرام صلواتی، پژوهشگر و مدیر پیشین رصدخانه مهاجرت ایران، ۲۰ خرداد اعلام کرد تنها یک درصد دانشجویان مهاجر به ایران بازمیگردند.
محمد جلیلی، رییس مرکز جذب اعضای هیات علمی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی نیز فروردینماه هشدار داد خروج اعضای هیات علمی به دانشگاههای مادر کشور رسیده است.
تاکید پزشکیان بر عدالت آموزشی در سایه تداوم تبعیض
پزشکیان در ادامه اظهارات خود در زنجان، بر لزوم تقویت نظام آموزشی کشور تاکید کرد و گفت: «ما رفتنی هستیم اما این دانشآموزان هستند که فردای ایران را خواهند ساخت. باید اینها را طوری تربیت کنیم که الگوی علمی، اقتصادی، صنعتی و اخلاقی برای دنیا باشند.»
رییس دولت جمهوری اسلامی برقراری عدالت آموزشی در کشور را ضروری دانست و افزود: «ما نباید بپذیریم که آموزش در مناطق محروم از کیفیت پایینتری برخوردار باشد. باید یک استاندارد واحد برای همه کلاسها و مدارس کشور تعریف شود.»
او ادامه داد: «اگر قرار است بهترین روشهای آموزشی اجرا شود، نباید محدود به مدارس خاص باشد ... اگر تکنولوژی، فضای مجازی و هوش مصنوعی داریم، پس میتوانیم بهترین شیوههای آموزشی را حتی به دورافتادهترین روستاها هم برسانیم.»
این سخنان در شرایطی مطرح میشوند که سوءمدیریت حاکمیت و تشدید بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی، نظام آموزشی کشور را نیز با اختلال مواجه کرده و موجب شکلگیری چالشهایی از جمله افزایش نرخ ترک تحصیل در میان دانشآموزان، عمیقتر شدن فقر یادگیری، تداوم نارضایتی معلمان و نابرابری فزاینده در دسترسی به امکانات آموزشی شده است.
نتایج یک پژوهش در آبان ۱۴۰۲ نشان داد نظام آموزش و پرورش در ایران گرفتار بحران کیفیت، عدالت و مشروعیت است.
در این میان، تلاش جمهوری اسلامی برای تحمیل ایدئولوژی خود بر نظام آموزشی کشور از جمله عواملی است که موجب تضعیف استقلال نهادهای آموزشی، محدود شدن فضای فکری و فرهنگی مدارس و کاهش اعتماد عمومی به کارآمدی این نظام شده است.
این رسانه پنجشنبه ۹ مرداد نوشت مسئولان جمهوری اسلامی تابستان ۱۴۰۳ قطعی برق را «به بهانه توقف مازوتسوزی» به شهروندان تحمیل کردند اما اظهارات اخیر سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، نشان میدهد این روند هیچگاه از دستور کار حکومت خارج نشده و حتی سال گذشته نیز ادامه داشته است.
این در حالی است که شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، پنجشنبه اعلام کرد در حال حاضر کیفیت هوای پایتخت با شاخص ۱۵۴ در وضعیت قرمز و آلوده برای همه افراد جامعه قرار دارد.
توکلی هفتم مرداد در مصاحبه با خبرنگاران گفت: «در سال گذشته تمامی نیروگاههای کشور با ظرفیت کامل از مازوت استفاده کردند. یکی از تدابیر رییسجمهوری با وجود تاکید او بر بحثهای محیط زیستی همین بود.»
او افزود: «هرچند رییسجمهوری و معاون اول او تاکید ویژه بر محیط زیست دارند اما وقتی شرایط ناترازی انرژی در کشور حاکم باشد، یکی از سوختهای موجود مازوت است. در شرایط خاص پارسال، تمامی نیروگاههای مازوتسوز در مدار بودند.»
در سالهای گذشته، ناتوانی جمهوری اسلامی در مدیریت بحران انرژی زندگی روزمره مردم را بهشدت تحت تاثیر قرار داده و موجب بروز اختلالهایی گسترده در تامین برق، آب و گاز در بخشهای مختلف خانگی، صنعتی و خدماتی شده است.
در روزهای اخیر که موج گرمای تابستان شدت گرفته، بحران آب و برق به یکی از اصلیترین چالشهای زیستی و معیشتی مردم در استانهای مختلف ایران تبدیل شده و روایتهای رسمی و مردمی از نقاط مختلف کشور از کمبود شدید منابع، سوءمدیریت و نارضایتی گسترده حکایت دارند.
عقبنشینی دولت پزشکیان از وعده خود
تجارتنیوز در ادامه گزارش خود با استناد به اظهارات مقامهای جمهوری اسلامی در خصوص ادامه مازوتسوزی نوشت: «مردم باید همزمان آلودگی هوا، بیبرقی و بیماریهای متعدد را تحمل کنند.»
این رسانه با انتقاد از «رویکرد متناقض» دولت افزود مسعود پزشکیان و معاونان او از «حفظ محیط زیست» و «ضرورت گذار به انرژیهای تجدیدپذیر» سخن میگویند اما «همین مسئولان در زمستان سال گذشته تصمیم به استفاده از سوختی به اسم مازوت گرفتهاند که آسیب زیادی به انسانها و محیط زیست وارد میکند».
آبان ۱۴۰۳، بهدنبال تشدید آلودگی هوا و نگرانیها درباره پیامدهای مازوتسوزی بر سلامت عمومی، دولت پزشکیان در مصوبهای دستور توقف استفاده از مازوت در نیروگاههای اراک، اصفهان و کرج را صادر کرد. با این حال، تحولات اخیر نشان میدهد دولت از این تصمیم خود عقبنشینی کرده است.
تجارتنیوز در همین رابطه نوشت: «دولت در یک عقبگرد آشکار با لغو محدودیت استفاده از مازوت، بار دیگر مسیر استفاده از آن را هموار کرد اما حتی این بازگشت نیز نتوانست مانع ادامه خاموشیها شود. به عبارت روشنتر، مردم نهتنها همچنان با خاموشیهای گسترده مواجه شدند، بلکه هزینه آلودگی ناشی از سوختهای آلاینده را نیز پرداختند.»
این رسانه هشدار داد مازوتسوزی برای حاکمیت دیگر تنها یک «راهحل اضطراری کوتاهمدت» نیست، بلکه بهعنوان یک «سیاست تثبیتشده و نظاممند در تامین انرژی» در نظر گرفته میشود: «اکنون مازوتسوزی در کشور، نماد شکست برنامهریزی جبران ناترازی انرژی و بیتوجهی به آینده محیط زیست و سلامت عمومی است.»
عفو بینالملل چهارشنبه هشتم مرداد اعلام کرد در «کمپین اخراج غیرقانونی» افغانستانیها از ایران که مقامات جمهوری اسلامی به راه انداختهاند و پس از درگیریها بین اسرائیل و جمهوری اسلامی شدت گرفته، میلیونها نفر از جمله زنان و دخترانی که باید بهعنوان پناهنده شناخته شده و نباید به افغانستان بازگردانده شوند، در معرض خطر قرار دارند.
این نهاد حقوق بشری تاکید کرد افغانستان کنونی، کشوری است «که طالبان در آن مرتکب جنایت علیه بشریت از طریق آزار و اذیت جنسیتی علیه زنان و دختران میشود».
وزارت مهاجرین و عودت کنندگان طالبان اعلام کرده که جمهوری اسلامی ایران در سه ماه گذشته دستکم یک میلیون و ۸۰۰ هزار مهاجر افغان را اخراج کرده است.
به گفته طالبان، در جریان سال جاری ۱۸۴ هزار و ۴۵۹ افغان نیز از پاکستان بهطور اجباری به افغانستان بازگردانده شدهاند.
پیش از این در ۲۷ تیر، کارشناسان سازمان ملل خواستار توقف بازگرداندن اجباری پناهجویان از ایران و پاکستان شدند.
به گفته این کارشناسان، از آغاز سال ۲۰۲۵ تاکنون بیش از یک میلیون و ۹۰۰ هزار افغانستانی از این دو کشور (ایران و پاکستان) به افغانستان بازگشتهاند یا به اجبار بازگردانده شدهاند؛ از جمله بیش از ۴۱۰ هزار نفر که تنها از سوم تیر به بعد از ایران اخراج شدهاند.
نامه عفو بینالملل به وزیر کشور
عفو بینالملل با انتشار نامهای خطاب به اسکندر مومنی، وزیر کشور در دولت مسعود پزشکیان، از مخاطبان خود خواست تا یک درخواست مشابه به زبان خود بنویسند یا از این نامه نمونه استفاده کنند.
در این نامه ضمن ابراز نگرانی از «اخراجهای دستهجمعی و بیسابقه بیش از یک میلیون افغانستانی توسط مقامات ایرانی، از جمله کودکان بدون همراه و جدا شده از خانواده، پناهندگان و متقاضیان پناهندگی، افراد متولد ایران از والدین افغان و افغانستانیهایی که دههها در ایران زندگی کردهاند»، آمده است: «این کمپین اخراج غیرقانونی شامل یورش به منازل، بازرسیهای خیابانی، دستگیریهای خودسرانه و بازگرداندن اجباری افرادی شده که فقط لباس تن خود را به همراه داشتند.»
عفو بینالملل افزود: «مقامات ایرانی استفاده از لحن غیرانسانی علیه افغانستانیها را تشدید کردهاند که باعث تشویق نفرتپراکنی و جرائم ناشی از نفرت شده است. همچنین افغانستانیها، از جمله کودکان را از حقوق اجتماعی-اقتصادی، از جمله تحصیل ابتدایی و متوسطه و خدمات بهداشتی، محروم کردهاند.»
عفو بینالملل ضمن اینکه خواهان توقف فوری اخراجهای دستهجمعی افغانستانیها از ایران شده، خواسته که به «همه افغانستانیهای مقیم ایران» مجوز اقامت داده شود: «همچنین هر فردی که صرفا به دلیل هویت افغانستانی یا تابعیت افغانستان بازداشت شده، باید فورا آزاد شود.»
عباس عراقچی، پنجشنبه ۹ مرداد در مصاحبه با روزنامه فایننشالتایمز گفت: «آنها باید توضیح دهند چرا در میانه مذاکرات به ما حمله کردند، و باید اطمینان دهند که [در گفتوگوهای آینده] دست به چنین کاری نخواهند زد. و آنها باید خسارتی را که به ایران وارد کردهاند، جبران کنند.»
او افزود: «مسیر مذاکره باریک است اما غیرممکن نیست. من باید مسئولان بالادست خود را قانع کنم که اگر وارد مذاکره شویم، طرف مقابل با ارادهای جدی برای دستیابی به یک توافق بُرد-بُرد پای میز خواهد آمد.»
در سخنان عراقچی به رقم خسارتی که جمهوری اسلامی از ایالات متحده مطالبه میکند، اشارهای نشده است.
پیش از جنگ ۱۲ روزه، پنج دور مذاکرات هستهای میان تهران و واشینگتن برگزار شد اما با تاکید مقامهای جمهوری اسلامی بر ادامه غنیسازی در خاک ایران، گفتوگوها به بنبست رسید.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، هفتم مرداد در سخنرانی خود به مناسبت چهلم کشتهشدگان جنگ اخیر، بهصورت تلویحی بر ادامه غنیسازی در خاک ایران تاکید کرد و گفت ملت ایران «دین و دانش» خود را رها نمیکند.
عراقچی: آمریکا باید گامهای اعتمادساز بردارد
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی در ادامه مصاحبه خود با فایننشالتایمز اعلام کرد حین جنگ ۱۲ روزه و پس از آن، با استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، در تماس بوده است.
عراقچی گفت ویتکاف کوشیده او را متقاعد کند که رسیدن به توافقی «برد-برد» امکانپذیر خواهد بود و به همین دلیل، پیشنهاد از سرگیری گفتوگوهای تهران و واشینگتن را مطرح کرده است.
او افزود: «پیام من [به ویتکاف] چندان پیچیده نیست. گفتم تجاوز اخیر ثابت کرد برای برنامه هستهای ایران راهحل نظامی وجود ندارد اما میتوان به راهحلی از طریق مذاکره دست یافت.»
عراقچی تاکید کرد که جمهوری اسلامی به «اقدامات واقعی اعتمادساز» از سوی ایالات متحده نیاز دارد.
در روزهای اخیر گمانهزنیها درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده حکومت ایران و همچنین احتمال فعالسازی مکانیسم ماشه از سوی آلمان، فرانسه و بریتانیا، موسوم به تروئیکای اروپایی، بالا گرفته است.
شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی تهدید کردهاند در صورت فعالسازی مکانیسم ماشه، طرح خروج تهران از پیمان منع گسترش تسلیحات اتمی (انپیتی) در دستور کار قرار خواهد گرفت.
عراقچی: جنگ بر مخالفتها با مذاکره در درون حاکمیت دامن زده است
فایننشالتایمز در گزارش خود نوشت عراقچی در مصاحبه با این رسانه، برای نخستین بار هدف قرار گرفتن تاسیسات هستهای اصفهان در حمله آمریکا را تایید کرد.
جمهوری اسلامی چند روز پیش از آغاز جنگ، در واکنش به قطعنامه شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی از آغاز غنیسازی در این تاسیسات خبر داده بود.
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی در همین رابطه به فایننشالتایمز گفت: «تا جایی که من اطلاع دارم، مقدمات [غنیسازی] فراهم شده بود اما در زمان حمله، [سایت اصفهان] فعال نبود.»
عراقچی بر «صلحآمیز» بودن برنامه اتمی تهران تاکید کرد و افزود جنگ اخیر باعث افزایش مخالفتها با مذاکره در درون حاکمیت در ایران شده، بیاعتمادی به دونالد ترامپ را افزایش داده و به همین دلیل، برخی مقامهای حکومت خواستار «تسلیحاتی شدن» برنامه هستهای جمهوری اسلامی شدهاند.
او ادامه داد: «احساسات ضد مذاکره بسیار شدید است. مردم به من میگویند: "دیگر وقتت را تلف نکن، فریب آنها را نخور ... اگر هم سر میز مذاکره بیایند، فقط برای پنهان کردن نیات واقعیشان است".»
علاءالدین بروجردی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس شورای اسلامی، هفتم مرداد اعلام کرد کشورهای اروپایی در مذاکرات استانبول بهدنبال تمدید ششماهه مهلت استفاده از مکانیسم ماشه بودند اما جمهوری اسلامی این پیشنهاد را نپذیرفت.
رهبر ۸۶ ساله جمهوری اسلامی اکنون به ندرت در انظار عمومی ظاهر میشود و خطبههایی که روزگاری طولانی و پر جزئیات بودند، به بیاناتی کوتاه و کلی محدود شدهاند. این کاهش حضور فعال، در کنار بحرانهای فزاینده داخلی، موجب شده که ناظران در داخل و خارج از نظام جمهوری اسلامی درباره تداوم رهبری او و سناریوهای جانشینی به گمانهزنی بپردازند.
تلاش برای بازسازی چهره نظام
اکونومیست مینویسد که خامنهای، برای کاهش نارضایتی عمومی و انحراف از مطالبات سیاسی، تلاش دارد ساختار دینی نظام را در پوشش ملیگرایی بازتعریف کند. به عنوان نمونه، در مراسم عاشورا در تیرماه امسال، به جای قرائت دعا، سرود «ای ایران» که پیش از انقلاب اسلامی محبوب بود اما سالها ممنوع شده بود، از بلندگوهای رسمی پخش شد.
از سوی دیگر، با اغماض در برابر پخش سریالهایی نظیر نسخه ایرانی «جزیره عشق» و تضعیف اجبار حجاب در برخی مناطق پایتخت، نظام تلاش میکند ظاهری از تساهل اجتماعی به نمایش بگذارد؛ در حالیکه این سیاستها در واقع ابزاری برای کاهش مطالبات اساسی مردم برای تغییر ساختار قدرت است. همزمان، سرکوب سیاسی ادامه دارد؛ شمار اعدامها افزایش یافته و خبری از عفو وعدهدادهشده برای زندانیان سیاسی نیست.
سایه سپاه، رقابت سیاسی و بحران مشروعیت
اکونومیست با اشاره به افزایش نفوذ سپاه پاسداران مینویسد که در جریان حملات اسرائیل، خامنهای مسئولیتهای کلیدی را به فرماندهان نظامی واگذار کرد و این امکان را فراهم آورد که کشور بهسمت یک دولت نظامی حرکت کند. اما سپاه نیز با چالشهایی نظیر فساد داخلی، شکافهای درونساختاری و نفوذ اطلاعاتی اسرائیل مواجه است.
در همین حال، چهرههایی چون مسعود پزشکیان، رئیسدولت فعلی، بهدنبال گفتوگو با اپوزیسیون و بازگرداندن تبعیدیها هستند. اما جایگاه ضعیف او در ساختار قدرت و نارضایتی مردم از قطعی برق و آب، سقوط ارزش ریال و بحران اقتصادی، او را فاقد اعتبار لازم برای پیشبرد اصلاحات کرده است.
دو رئیسجمهوری سابق، محمود احمدینژاد و حسن روحانی، نیز بهدنبال بازگشت به صحنه سیاسی هستند. اکونومیست اشاره میکند که روحانی ممکن است چشم به رهبری جمهوری اسلامی داشته باشد، در حالیکه علی لاریجانی نیز در قامت رئیسجمهوری اجرایی عمل میکند و اخیراً در سفری به مسکو با پوتین دیدار داشته است.
صداهای معترض، فشارهای داخلی و انزوای خارجی
در ۱۱ ژوئیه، میرحسین موسوی، نخستوزیر پیشین، با انتشار بیانیهای خواستار تدوین قانون اساسی جدید شد؛ اقدامی که صدها روشنفکر ایرانی از آن حمایت کردند. اما بسیاری از جوانان ایرانی خواهان تغییراتی اساسی هستند که هیچیک از چهرههای گذشته یا حال، حتی مخالفان سالخورده، در آن نقش نداشته باشند.
در حوزه سیاست خارجی نیز [حکومت] ایران از جاهطلبیهای منطقهای عقبنشینی کرده و تمرکز خود را بر بقای نظام گذاشته است. برخی تندروها خواهان حرکت سریع به سمت ساخت بمب اتمیاند، در حالیکه دیگران چشم به کمکهای احتمالی چین یا روسیه دارند؛ کمکهایی که بهنظر میرسد یا ناکافیاند یا خیلی دیر خواهند رسید.
در این میان، ایالات متحده همچنان بازیگر کلیدی باقی مانده است. اکونومیست مینویسد که مشارکت ترامپ در جنگ اسرائیل علیه حکومت ایران، تهران را نگران کرده و مذاکرات هستهای را متوقف ساخته است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرده که [حکومت] ایران برای ازسرگیری مذاکرات آمادگی دارد.
آینده بدون رهبری روشن؟
اکونومیست در پایان هشدار میدهد که اگرچه توافق احتمالی با آمریکا میتواند تحریمها را لغو و مسیر بازگشت سرمایه خارجی را هموار کند، اما نبود یک رهبر مقتدر یا دارای چشمانداز برای تصمیمگیری، ایران را در آستانه دورهای از سردرگمی و بیثباتی قرار داده است. مردم خواهان تغییرند، اما بهنظر میرسد دیگر رهبری که قادر باشد این مسیر را هدایت کند، در قدرت نیست.
