ران بوسو، تحلیلگر حوزه انرژی، در تحلیلی برای خبرگزاری رویترز نوشت توسعه پهپادهای ارزانقیمت و تولید انبوه آنها، به تغییر معادلات جنگهای مدرن منجر شده و زیرساختهای حیاتی انرژی را به یکی از آسیبپذیرترین نقاط اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.
بر اساس این مطلب که دوشنبه ۲۲ تیر منتشر شد، تجربه میدانهای نبرد در اوکراین، روسیه و خاورمیانه نشان داده است پهپادهای کوچک و کمهزینه قادرند از سامانههای سنتی پدافند هوایی عبور کنند و پالایشگاهها، نیروگاهها، پایانههای صادراتی و خطوط لوله را در معرض تهدید قرار دهند.
این تحول توازن سنتی میان مهاجم و مدافع را بهطور چشمگیری بر هم زده است، زیرا تاسیساتی که ساخت آنها دههها زمان و میلیاردها دلار هزینه برده، اکنون در برابر حملات انبوه پهپادی که هر یک تنها چند صد تا چند هزار دلار قیمت دارند، آسیبپذیر شدهاند.
بوسو جمهوری اسلامی را یکی از آشکارترین نمونههای این تغییر توصیف کرد و نوشت تهران از زمان آغاز جنگ اخیر در ۹ اسفند ۱۴۰۴، بارها با استفاده از پهپادها تلاش کرده است کشتیرانی در تنگه هرمز را مختل کند و این تصور دیرینه را که بستن این آبراه تنها با حضور گسترده نیروی دریایی امکانپذیر است، به چالش بکشد.
این تهدید کشورهای تولیدکننده نفت و گاز حاشیه خلیج فارس را واداشته است برنامههای قدیمی خود را برای کاهش وابستگی به تنگه هرمز احیا کنند.
این کشورها اکنون با سرعت در حال توسعه هزاران کیلومتر خط لوله جایگزین هستند تا صادرات نفت و گاز را از مسیرهایی خارج از این گذرگاه انجام دهند.
با این حال، بوسو هشدار داد هر کیلومتر خط لوله، هر ایستگاه پمپاژ و هر تاسیسات جدید، خود به هدفی بالقوه برای حملات پهپادی تبدیل میشود و توسعه زیرساختهای جایگزین به تنهایی امنیت انرژی را تضمین نمیکند.
حکومت ایران در ماههای اخیر دهها پالایشگاه، تاسیسات گاز طبیعی مایع و نیروگاه را در سراسر منطقه هدف قرار داده است.
اوکراین و دگرگونی معادلات میدان نبرد
بوسو اوکراین را بارزترین نمونه تاثیر پهپادها بر جنگهای مدرن دانست و نوشت کییف در ماههای اخیر با استفاده از دستههای پهپادهای دوربرد، پالایشگاهها، انبارهای سوخت و زیرساختهای انرژی را در عمق خاک روسیه هدف قرار داده و نشان داده است حتی تاسیسات راهبردی دور از خطوط مقدم نیز از حملات در امان نیستند.
اوکراین همزمان صنعت گستردهای برای تولید داخلی پهپاد ایجاد کرده و گزارشها از تولید ماهانه صدها هزار پهپاد ارزانقیمت در این کشور حکایت دارد.
به نوشته این تحلیلگر، گسترش چنین توانمندیهایی دولتها را ناچار کرده است در راهبردهای دفاعی خود بازنگری کنند.
در همین چارچوب، اعضای ناتو هفته گذشته اعلام کردند طی پنج سال آینده، ۴۰ میلیارد دلار برای توسعه سامانههای مقابله با پهپادها سرمایهگذاری خواهند کرد و تا پایان سال ۲۰۲۷ شمار اپراتورهای آموزشدیده پهپادی را پنج برابر افزایش خواهند داد.
فناوریهای در حال توسعه در این حوزه شامل رادارهای پیشرفته، سامانههای اخلال در ارتباطات، پهپادهای رهگیر، سلاحهای لیزری و سامانههای موشکی ویژهای است که برای منهدم کردن پهپادها پیش از رسیدن به هدف طراحی شدهاند.
زیرساختهای جایگزین؛ راهکاری با چالشهای تازه
بوسو در ادامه نوشت جنگهای اوکراین و ایران آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی در سراسر جهان را آشکار کردهاند؛ از تاسیسات انرژی و شبکههای مخابراتی گرفته تا سامانههای حملونقل و شبکههای برق.
برای کشورهای حاشیه خلیج فارس، ایجاد مسیرهای جایگزین صادرات انرژی به ضرورتی راهبردی تبدیل شده است، زیرا احتمال اختلال در تنگه هرمز میتواند درآمدهای صادراتی آنها را با خطر جدی روبهرو کند.
عربستان سعودی در حال بررسی افزایش ظرفیت یک خط لوله انتقال نفت خام است که میدانهای نفتی شرق این کشور را به سواحل دریای سرخ متصل میکند و تنگه هرمز را دور میزند.
خط لوله شرق-غرب در جریان جنگ ایران، نقشی حیاتی ایفا کرد و به عربستان سعودی امکان داد به صادرات بیش از چهار میلیون بشکه نفت در روز ادامه دهد. رقمی که بالغ بر نیمی از صادرات این کشور پیش از جنگ بود.
امارات متحده عربی نیز در حال توسعه ظرفیت خط لوله منتهی به بندر فجیره در خارج از تنگه هرمز است و عراق و کویت نیز پروژههای مشابهی را بررسی میکنند.
با این حال، بوسو هشدار داد هرچه این شبکههای جایگزین گستردهتر شوند، حفاظت از آنها نیز دشوارتر خواهد شد و شرکتهای انرژی ناچار خواهند بود خطر حملات پهپادی و سایر اشکال جنگ نامتقارن را در طراحی، بهرهبرداری و حفاظت از تاسیسات خود لحاظ کنند.
حتی ممکن است برخی شرکتها به خرید سامانههای اختصاصی دفاع ضدپهپادی روی آورند.
پژواک جنگ جهانی اول
بوسو در پایان، وضعیت کنونی را با تحولاتی مقایسه کرد که در جنگ جهانی اول رخ داد.
او نوشت همانگونه که تیربار، توپخانه و سیمخاردار دکترین سنتی جنگهای پیادهنظام را بیاثر کردند و زمینهساز جنگهای سنگری شدند، پهپادها نیز امروز توازن قدرت را در میدان نبرد تغییر دادهاند.
او افزود به همان ترتیب که توسعه تانکها و هواپیماهای رزمی سرانجام بنبست جنگ جهانی اول را شکست، دولتها و ارتشها نیز در آینده راهکارهای موثرتری برای مقابله با حملات پهپادی خواهند یافت.
اما تا آن زمان، برتری نسبی همچنان در اختیار مهاجمان خواهد بود، زیرا فناوریهای ارزانقیمت به تهدیدی جدی برای تاسیسات انرژی چند میلیارد دلاری تبدیل شدهاند؛ وضعیتی که صنعت انرژی را به پاشنه آشیل اقتصاد جهانی بدل کرده است.
مجموع مبالغ اختلاس و تخلفات نقدی تومانی ذکرشده در گزارش فساد تامین اجتماعی، ۱۸ هزار و ۵۰۶ میلیارد و ۵۹۸ میلیون تومان است.
اگر خسارت حاصل از ارزانفروشی یک شرکت ۵۰ هزار میلیارد تومانی را نیز به آن اضافه کنیم، این رقم به بالای ۵۱ هزار و ۸۰۰ میلیارد تومان میرسد.
این بدون احتساب چهار میلیارد و دو میلیون یورو و ۵۹ میلیون دلار تخلفات ارزی این سازمان است.
این اعداد و ارقام چه میگویند؟
اول: اهمیت این پروندهها فقط در بزرگی اعداد نیست؛ بلکه در این واقعیت نهفته است که صاحبان اصلی منابع این سازمان نه دولت، بلکه میلیونها کارگر و کارفرمایی هستند که سالها حق بیمه پرداخت کردهاند تا در روز بیماری، بیکاری، از کار افتادگی یا بازنشستگی، از حداقلی از امنیت اقتصادی برخوردار باشند.
مساله هم یک مدیر یا یک دولت نیست؛ مرور پروندههای مختلف نشان میدهد فساد در تامین اجتماعی به یک مدیر، یک دولت یا یک دوره سیاسی محدود نبوده است.
از پروندههای مربوط به شرکتهای زیرمجموعه شستا تا پرداختهای خارج از ضابطه، قراردادهای بحثبرانگیز و تخلفات مالی، نام مدیران و دولتها تغییر کردهاند، اما اصل مساله بارها تکرار شده است.
همین تکرار شاید مهمترین پیام این پروندهها باشد. وقتی یک الگو در دورههای مختلف بازتولید میشود، دیگر نمیتوان آن را صرفا به عملکرد افراد نسبت داد.
این تداوم و تکرار، بیش از هر چیز از ضعف ساختارهای نظارتی، شفافیت ناکافی و نبود پاسخگویی موثر حکایت میکند.
دوم: در ذهن بسیاری، فساد با واژههایی مانند اختلاس یا رشوه گره خورده است؛ اما آنچه در پروندههای تامین اجتماعی دیده میشود شکل دیگری از فساد را نیز نشان میدهد: فساد در قالب امتیاز دادن، پاداشهای خارج از ضابطه، هدیه دادن، بذل و بخشش و تصمیمهایی که منابع عمومی را در اختیار گروهی محدود قرار میدهد.
شاید همین نوع فساد بیش از هر چیز افکار عمومی را خشمگین میکند.
اختلاس، دستکم در ظاهر، سرقت پنهانی از یک صندوق است، اما وقتی از منابعی که متعلق به میلیونها کارگر و بازنشسته است، برای اعطای هدیه، پاداش یا امتیاز به مدیران استفاده میشود، این احساس شکل میگیرد که صاحبان قدرت، از جیب دیگران به یکدیگر بذل و بخشش میکنند.
اینجا هم مساله فقط از دست رفتن پول نیست؛ مساله از بین رفتن این باور است که منابعی که مردم سالها برای آن زحمت کشیدهاند، قرار است روزی به خودشان بازگردد.
سوم: یکی از ویژگیهای مشترک بیشتر پروندههای مطرحشده این است که سالها پس از وقوع، از طریق تحقیق و تفحص، شکایت یا تغییر مدیریت، آشکار شدهاند.
این موضوع پرسشی اساسی را مطرح میکند: اگر نظارت موثر وجود داشت، آیا این حجم از تخلفات میتوانست تا این اندازه تکرار شود؟
شفافیت، پاسخگویی و نظارت مستقل، سه ستون اصلی حفاظت از صندوقهای عمومی در بسیاری از کشورها هستند.
هر جا یکی از این ستونها تضعیف شود، احتمال تکرار فساد افزایش مییابد؛ صرفنظر از اینکه چه دولتی بر سر کار باشد یا چه مدیری سازمان را اداره کند.
اینجا بحث تنها بر سر گذشته نیست و پرسش اصلی این است: آیا ساختاری که امکان تکرار چنین تخلفاتی را فراهم کرده، اصلاح شده یا ممکن است اصلاح شود؟
در صورت بقای جمهوری اسلامی، پاسخ این سوال قطعا منفی است.
دو مقام فدرال، شامگاه یکشنبه ۲۱ تیر به شبکه فاکسنیوز گفتند هیچ مدرکی دال بر وقوع جرم در مرگ گراهام وجود ندارد و افبیآی نیز در چارچوب «روند معمول» رسیدگی به پرونده مرگ مقامهای ارشد سیاسی، در حال همکاری با پلیس است.
کاش پاتل، رییس افبیآی، پیشتر اعلام کرده بود این نهاد برای بررسی پرونده، «تمام منابع لازم» را در اختیار مقامهای محلی قرار داده است؛ اظهاراتی که به گمانهزنیهایی درباره علت مرگ این سناتور دامن زد.
روزنامه تلگراف نوشت در پروندههای مربوط به درگذشت مقامهای بلندپایه سیاسی، انجام تحقیقات اولیه بر عهده پلیس است و افبیآی نیز برای اطمینان از نبود هرگونه جرم فدرال، دخالت عوامل جنایی یا تهدیدهای امنیتی، امکانات خود را در اختیار مقامهای محلی قرار میدهد.
فاکسنیوز نیز گزارش داد مشارکت افبیآی بخشی از روند معمول در رسیدگی به چنین پروندههایی است.
دفتر گراهام بامداد یکشنبه ۲۱ تیر با انتشار بیانیهای اعلام کرد این سناتور ۷۱ ساله در پی یک «بیماری کوتاه و ناگهانی» جان خود را از دست داد.
بر اساس یافتههای اولیه دفتر پزشکی قانونی واشینگتن، گراهام بر اثر پارگی آئورت ناشی از تصلب شرایین (آترواسکلروز) درگذشت.
روزنامه نیویورکپست نوشت این عارضه که بیشتر مردان سالمند را درگیر میکند، بر اثر پارگی دیواره آئورت، اصلیترین سرخرگ بدن، رخ میدهد.
گراهام که از حامیان سیاستهای سختگیرانهتر آمریکا در قبال جمهوری اسلامی و روسیه به شمار میرفت، ۱۹ تیر از سفر به اوکراین بازگشته بود.
او در این سفر با ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، دیدار و از نسخه بازنگریشده طرح تحریمهای جدید علیه روسیه رونمایی کرد.
این طرح به دولت آمریکا اختیار میدهد کشورهایی را که خریدار نفت یا گاز روسیه هستند، تحریم یا بر آنها تعرفه اعمال کند.
گراهام در سالهای اخیر بارها پشتیبانی خود را از تغییر حکومت در ایران اعلام کرده بود.
او در جریان انقلاب ملی ایرانیان و پس از آن، بارها از خیزش مردم ایران علیه جمهوری اسلامی حمایت کرد.
گراهام همچنین در گردهمایی «روز جهانی اقدام» که ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ به فراخوان شاهزاده رضا پهلوی در مونیخ برگزار شد، حضور یافت.
گمانهزنیها درباره علت مرگ
با وجود اعلام یافتههای اولیه پزشکی قانونی، مرگ گراهام به گمانهزنیهایی در فضای مجازی دامن زد.
برخی حامیان و رسانههای وابسته به جمهوری اسلامی ضمن ابراز خوشحالی از مرگ او تلاش کردند درگذشت این سناتور را به «انتقام» از کشته شدن علی خامنهای، دیکتاتور پیشین ایران و دیگر مقامهای ارشد حکومت نسبت دهند.
رسانه حکومتی رجانیوز در همین رابطه نوشت: «لیست انتقام از جنایتکاران با حذف سناتور ضدایرانی بهروز شد.»
این در حالی است که برخی چهرهها احتمال دخالت روسیه را مطرح کردند.
ویلیام براودر، سرمایهگذار بریتانیایی که سالها مورد غضب حکومت روسیه قرار داشته است، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، خواستار انجام فوری «همه آزمایشهای لازم» شد تا هرگونه دخالت عمدی در مرگ گراهام بررسی و رد شود.
او نوشت: «نمیخواهم نظریه توطئه مطرح کنم، اما لیندزی گراهام اصلیترین محرک طرح تحریمهای ویرانگر علیه روسیه بود و بهتازگی اعلام کرده بود رییسجمهور ترامپ نیز با این طرح موافقت کرده است.»
براودر افزود: «او بهتازگی از اوکراین بازگشته بود؛ جایی که فعالیت ماموران روسیه در آن بیسابقه نیست. روسها در استفاده از سمهایی که ظاهری شبیه حمله قلبی ایجاد میکنند، مهارت دارند.»
مگان موبز، دختر کیت کلاگ، فرستاده ویژه پیشین ترامپ در امور اوکراین، نیز گفت هرچند ممکن است مرگ گراهام کاملا طبیعی بوده باشد، اما «با توجه به شرایط کنونی ژئوپولیتیکی و دشمنانی که او با قاطعیت با آنها مقابله میکرد»، طرح پرسشهای بیشتر منطقی است.
ترامپ پیشتر در مصاحبه با شبکه انبیسی اعلام کرد پس از بازگشت گراهام از اوکراین با او صحبت کرده و این سناتور «هرچند کمی خسته به نظر میرسید، اما حالش عالی بود».
گراهام فعالیت خود را در کنگره آمریکا از سال ۱۹۹۴ بهعنوان نماینده حوزه سوم کارولینای جنوبی در مجلس نمایندگان آغاز کرد و در سال ۲۰۰۲ به سنا راه یافت.
او که به دنبال تمدید حضورش در سنا بود، برای پنجمین دوره ششساله نمایندگی، نامزد شده بود.
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۲۲ تیر گزارش داد بر اساس دادههای ردیابی کشتی شرکت کپلر، ۲۱ تیر تنها شش شناور از تنگه هرمز عبور کردند که کمترین میزان در پنج هفته گذشته بود.
در میان نفتکشهایی که از تنگه خارج شدند، نفتکش غولپیکر «هیومنیتی» قرار داشت که دو میلیون بشکه نفت ایران را حمل میکرد.
نفتکش دیگری به نام «کاپتان آندریاس» نیز با حدود ۵۰۰ هزار بشکه فرآورده نفتی کویت، از تنگه هرمز خارج شد.
بر اساس این دادهها، همچنین سه نفتکش خالی برای بارگیری نفت وارد خلیج فارس شدند. بیشتر نفتکشها هنگام عبور از تنگه هرمز، فرستندههای شناسایی خود را خاموش کردند.
در طول آخر هفته، هیچ نفتکش حامل گاز طبیعی مایع که ورود آن به تنگه هرمز در دادههای ردیابی کشتیها قابل مشاهده باشد، ثبت نشد.
طبق دادههای کپلر، یک نفتکش تحت کنترل شرکت ملی نفت ابوظبی بین ۱۹ تا ۲۱ تیر از تنگه هرمز خارج شد. این شناور به سوی بندر داهج در هند در حرکت است.
افزایش نگرانی از امنیت کشتیرانی
همزمان با آغاز دور تازه حملات آمریکا، مقامهای ایرانی از اصابت پرتابهها به نقاطی در استانهای هرمزگان، مرکزی، خوزستان و بوشهر خبر دادند.
فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، اعلام کرد نیروهای این کشور ۲۱ تیر موج دیگری از حملات علیه حکومت ایران را انجام دادند و با استفاده از مهمات هدایتشونده دقیق، دهها هدف را در چندین نقطه مورد اصابت قرار دادند.
سنتکام هدف این حملهها را کاهش توان جمهوری اسلامی برای حمله به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز اعلام کرد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ۲۱ تیر در مصاحبه با برنامه «میت د پرس» شبکه انبیسی گفت تنگه هرمز به روی تردد کشتیهای تجاری باز است.
این اظهارات در حالی مطرح شد که آمریکا و جمهوری اسلامی همچنان به حملات متقابل ادامه میدهند؛ حملاتی که نگرانیها را درباره ایمنی دریانوردی در یکی از مهمترین مسیرهای انتقال نفت جهان افزایش داده است.
جمهوری اسلامی پیشتر اعلام کرد پس از آنکه یک شناور از مسیری تاییدنشده عبور کرد و هدف قرار گرفت، تنگه هرمز را بسته است.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ۲۲ تیر اعلام کرد نیروی دریایی این نهاد شب گذشته با از کار انداختن سامانههای دو کشتی، آنها را در تنگه هرمز متوقف کرده است.
سپاه پاسداران نام این دو کشتی را اعلام نکرد.
تقابل نظامی میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی بامداد دوشنبه وارد مرحله تازهای شد. ساعاتی پس از آنکه آمریکا موج جدیدی از حملات خود به مواضع نظامی ایران را آغاز و به پایان رساند، سپاه پاسداران از اجرای چند مرحله عملیات تلافیجویانه علیه پایگاههای نظامی آمریکا در اردن، بحرین و کویت خبر داد. مقامهای آمریکایی تاکنون این ادعاها را تایید یا رد نکردهاند.
فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کرد موج جدید حملات تهاجمی علیه اهداف نظامی در ایران به پایان رسیده و نیروهای آمریکایی «دهها هدف» را در نقاط مختلف با مهمات هدایتشونده دقیق هدف قرار دادهاند.
سنتکام اعلام کرد در این عملیات، برای نخستین بار بهطور همزمان از جنگندهها، شناورهای نیروی دریایی، پهپادهای هوایی و پهپادهای دریایی انتحاری استفاده شده است. به گفته این فرماندهی، سامانههای پدافند هوایی، رادارهای ساحلی، توانمندیهای موشکی و پهپادی و همچنین قایقهای تندرو جمهوری اسلامی از جمله اهداف این حملات بودهاند.
سنتکام هدف عملیات را کاهش توان جمهوری اسلامی برای ادامه حمله به کشتیهای تجاری در حال عبور از تنگه هرمز اعلام کرد و تاکید کرد: «تنگه هرمز یک کریدور حیاتی تجارت جهانی است و ایران آن را کنترل نمیکند.» این فرماندهی همچنین اعلام کرد نیروهای آمریکایی برای حفظ آزادی کشتیرانی و مقابله با «تهدید، آزار و ادعاهای خودسرانه ایران» در آمادگی کامل قرار دارند.
در مقابل، سپاه پاسداران اعلام کرد عملیات تلافیجویانه خود را در سه مرحله علیه اهداف آمریکایی در منطقه انجام داده است.
در نخستین اطلاعیه، روابط عمومی سپاه اعلام کرد حمله آمریکا به مواضع ساحلی جمهوری اسلامی پس از آن صورت گرفت که نیروی دریایی سپاه دو کشتی را به اتهام خاموش کردن سامانههای رهگیری و حرکت در «مسیر غیرقانونی» در تنگه هرمز متوقف کرده بود.
سپاه تاکید کرد در مرحله نخست پاسخ خود، «چندین زاغه بزرگ موشکی و مخازن سوخت» پایگاه هوایی شاهزاده حسن در اردن را با موشک و پهپاد هدف قرار داده و «نابود کرده است.»
در اطلاعیه دوم، سپاه اعلام کرد نیروهای هوافضای این نهاد، مراکز تعمیر و نگهداری بالگردها، آشیانه هواپیمای جنگ الکترونیک «پی-۸» و مرکز فرماندهی و کنترل پهپادی در پایگاه شیخ عیسی بحرین را هدف قرار داده و «منهدم کردهاند.»
در سومین اطلاعیه نیز سپاه مدعی شد مخازن سوخت و سامانه پدافند هوایی پاتریوت در پایگاه علی السالم کویت و همچنین یک سامانه راداری راهبردی «FPS» در پایگاه احمد الجابر کویت را «بهطور کامل منهدم کرده است.»
سپاه در پایان این بیانیه اعلام کرد: «تنگه هرمز سرزمین ماست» و اجازه نخواهد داد ارتش آمریکا «از آن سوی دنیا به دخالتهای غیرقانونی خود در آن ادامه دهد.»
دقایقی بعد، روابط عمومی ارتش جمهوری اسلامی نیز در اطلاعیهای اعلام کرد که ساعاتی قبل در واکنش به حملات آمریکا، به «محل استقرار نیروهای آمریکایی، سامانههای پدافندی و موشکی، جانپناه و سولههای پشتیبانی» ارتش ایالات متحده در کویت حمله کرده است.
تا زمان انتشار این گزارش، هیچیک از این ادعاها از سوی مقامهای آمریکایی تایید نشده بود.
همزمان با انتشار این بیانیهها، وزارت کشور بحرین اعلام کرد به دلیل «پیشبینی حملات خصمانه»، آژیر خطر در سراسر این کشور به صدا درآمده و از شهروندان و ساکنان خواست آرامش خود را حفظ کرده و به نزدیکترین مکان امن بروند.
پیش از آن، نورنیوز، رسانه نزدیک به شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، از آغاز «حملات گسترده موشکی و پهپادی» علیه پایگاهها و شناورهای آمریکا خبر داده بود.
به نوشته نورنیوز، این حملات از پایگاههای موشکی در غرب و مرکز ایران آغاز شده و اهدافی را که پس از جابهجایی نیروهای آمریکایی در ۴۸ ساعت گذشته شناسایی شده بودند، هدف قرار داده است.
صابریننیوز، رسانه نزدیک به سپاه، نیز گزارش داد چندین موشک بالستیک بهطور همزمان از نقاط مختلف ایران به سمت مواضع نظامی آمریکا در منطقه شلیک شده و دهها پهپاد انتحاری نیز به سوی این اهداف به پرواز درآمدهاند.
در داخل ایران نیز همزمان با ادامه حملات آمریکا، رسانههای حکومتی از وقوع انفجارهای تازه خبر دادند. کانال «اخبار سپاه پاسداران» از دو انفجار در بندرعباس خبر داد و خبرگزاری دولتی ایرنا نیز اعلام کرد صدای دستکم دو انفجار شدید در این شهر شنیده شده است.
این تحولات تنها چند ساعت پس از موج گسترده حملات آمریکا به اهداف نظامی جمهوری اسلامی رخ داد؛ حملاتی که بنا بر اعلام سنتکام، سامانههای پدافند هوایی، سایتهای موشکی و پهپادی، رادارهای ساحلی، شناورهای سپاه و دیگر زیرساختهای نظامی مرتبط با حملات به کشتیرانی در تنگه هرمز را هدف قرار داده بود.
مقامهای جمهوری اسلامی پیشتر نیز از حملات آمریکا به نقاطی در استانهای خوزستان، هرمزگان، بوشهر و مرکزی خبر داده بودند و سنتکام اعلام کرده بود هدف این عملیات، کاهش توان جمهوری اسلامی برای حمله به کشتیهای تجاری و تضمین آزادی ناوبری در تنگه هرمز است.
با ادامه حملات متقابل و طرح ادعاهای تازه از سوی دو طرف، تنش نظامی میان آمریکا و جمهوری اسلامی وارد مرحلهای شده که دامنه آن از خاک ایران فراتر رفته و پایگاههای نظامی آمریکا در چند کشور عربی حاشیه خلیج فارس را نیز دربر گرفته است.
همزمان با تشدید رویارویی نظامی میان آمریکا و جمهوری اسلامی، روزنامه گلفنیوز در گزارشی به بررسی ساختار تصمیمگیری در جمهوری اسلامی پرداخته و این پرسش را مطرح کرده است که آیا تهران همچنان از یک زنجیره فرماندهی واحد برخوردار است یا مراکز مختلف قدرت، مسیرهای متفاوتی را دنبال میکنند.
این گزارش میگوید مجموعهای از اقدامات متناقض دیپلماتیک و نظامی در روزهای اخیر، تردیدها درباره نحوه هدایت واکنش جمهوری اسلامی به بحران را افزایش داده است. از یک سو، مقامهای دیپلماتیک حکومت ایران در تلاش برای حفظ روند مذاکرات و کاهش تنش هستند و از سوی دیگر، فرماندهان نظامی با ادامه حملات، پیام متفاوتی ارسال میکنند.
به نوشته گلفنیوز، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، روز ۲۰ تیر در مسقط با مقامهای عمانی درباره حفظ ثبات منطقه و امنیت تنگه هرمز گفتوگو کرد. عمان در ماههای اخیر نقش اصلی میانجیگری میان تهران و واشینگتن را بر عهده داشته و همزمان تلاش کرده بیطرفی نظامی و اقتصادی خود را حفظ کند.
با این حال، تنها یک روز پس از این دیدار، گزارشهایی درباره حمله نیروهای نظامی جمهوری اسلامی به اهدافی در عمان منتشر شد؛ رخدادی که به نوشته گلفنیوز، این پرسش را تقویت کرد که آیا فعالیتهای دیپلماتیک و نظامی جمهوری اسلامی از یک مرکز واحد هدایت میشوند یا خیر.
ساختار چندلایه قدرت در جمهوری اسلامی
گلفنیوز مینویسد این تناقضها ریشه در ساختار سیاسی جمهوری اسلامی دارد؛ ساختاری که در آن قدرت میان رهبر جمهوری اسلامی، مقامهای منتخب، سپاه پاسداران و نهادهای امنیتی مختلف تقسیم شده است.
به نوشته این روزنامه، اگرچه وزارت امور خارجه مسئول مذاکرات است، سپاه پاسداران طی سالهای گذشته استقلال قابل توجهی در هدایت عملیاتهای منطقهای داشته و بارها سیاستهایی را دنبال کرده که تهاجمیتر از مواضع اعلامشده از سوی دولت بوده است.
گزارش میافزاید تحلیلگران معتقدند وجود این مراکز قدرت موازی، بهویژه در شرایط بحران، میتواند به صدور پیامهای متناقض از سوی حکومت ایران منجر شود و جمهوری اسلامی هیچگاه همانند یک ساختار کلاسیک با فرماندهی کاملاً متمرکز عمل نکرده است.
فرماندهیهای استانی سپاه
گلفنیوز در ادامه به تغییرات ساختاری سپاه پاسداران در سال ۱۳۸۷ اشاره میکند و مینویسد این نیرو به ۳۱ فرماندهی استانی تقسیم شد؛ فرماندهیهایی که به گونهای طراحی شدهاند که حتی بدون دریافت دستور مستقیم از تهران نیز بتوانند به عملیات ادامه دهند.
به نوشته این گزارش، هدف از این تغییرات آن بوده که حتی در صورت از میان رفتن رهبران ارشد، توان رزمی سپاه حفظ شود و عملیات نظامی متوقف نشود.
گزارش سپس به سناریوی مورد استفاده خود اشاره میکند که بر اساس آن، علی خامنهای در نخستین روز عملیات موسوم به «خشم حماسی» کشته شده و مجتبی خامنهای بدون حضور تصویری یا صوتی در رسانههای رسمی، تنها پیام «انتقام» را منتشر کرده است.
تنگه هرمز همچنان محور بحران
گلفنیوز تنگه هرمز را همچنان کانون اصلی بحران توصیف میکند و یادآور میشود که حدود یکپنجم نفت تجارتشده جهان از این آبراه عبور میکند.
این گزارش میگوید اگرچه مقامهای جمهوری اسلامی بارها تهدید به مختل کردن کشتیرانی در تنگه هرمز کردهاند، اما تاکنون ادعای بسته شدن کامل این مسیر بهطور مستقل تایید نشده است. آمریکا نیز همچنان تاکید دارد که تنگه هرمز باز است، هرچند رفتوآمد کشتیها با اختلال روبهرو شده و نهادهای بینالمللی دریایی همچنان وضعیت را زیر نظر دارند.
حمله به کشتی قبرسی و واکنش هند
در بخش دیگری از گزارش، گلفنیوز به حادثه کشتی باری «جیافاس گلکسی» با پرچم قبرس اشاره میکند.
به نوشته این روزنامه، در شبکههای اجتماعی ادعا شده این کشتی پس از عبور از مسیری که منابع ایرانی آن را «غیرمجاز» خواندهاند، هدف حمله [حکومت] ایران قرار گرفته است؛ ادعایی که هنوز از سوی مراجع بینالمللی دریایی بهطور مستقل تایید نشده است.
این گزارش میافزاید هند حمله به این کشتی را که ۱۱ شهروند هندی در آن حضور داشتند محکوم کرده و خواستار پایان یافتن حملات به کشتیهای تجاری و زیرساختهای غیرنظامی در منطقه شده است.
به نوشته گلفنیوز، آمریکا نیز بامداد یکشنبه در واکنش به حمله ایران به یک کشتی در تنگه هرمز که به آتشسوزی و تخلیه خدمه آن انجامید، حملات گستردهای را علیه اهدافی در ایران آغاز کرد.
گسترش بحران به کشورهای منطقه
این گزارش میگوید دامنه بحران اکنون از ایران و آمریکا فراتر رفته است.
به نوشته گلفنیوز، قطر، بحرین و شماری دیگر از کشورهای حوزه خلیج فارس از حملات یا رهگیری موشکها و پهپادها خبر دادهاند؛ رخدادهایی که موجب فعال شدن سامانههای پدافند هوایی و اختلال موقت در حریم هوایی این کشورها شده است.
این روزنامه همچنین مینویسد آمریکا به حملات خود علیه زیرساختهای نظامی جمهوری اسلامی و گروههای همپیمان آن ادامه داده و اعلام کرده است هدف این عملیاتها جلوگیری از حملات بیشتر علیه نیروها و متحدان آمریکاست.
چه کسی تصمیم میگیرد؟
به اعتقاد گلفنیوز، پرسش اصلی همچنان این است که آیا رهبران جمهوری اسلامی کنترل یکپارچهای بر ساختار نظامی کشور دارند یا نه.
این گزارش یادآور میشود که اگرچه رهبر جمهوری اسلامی بالاترین مقام تصمیمگیرنده است، اما کنترل عملیاتی میان ارتش، سپاه پاسداران، سازمانهای اطلاعاتی و نهادهای سیاسی تقسیم شده است.
گلفنیوز مینویسد بسیاری از تحلیلگران معتقدند بازسازی ساختار سپاه از سال ۱۳۸۷ با هدف تضمین ادامه عملیات نظامی حتی در صورت حذف رهبران ارشد انجام شده است.
ابهام درباره منشا پیامهای متناقض
این روزنامه در جمعبندی مینویسد پیامهای متناقض صادرشده از تهران لزوما به معنای نبود فرماندهی نیست، بلکه بیش از هر چیز پیچیدگی ساختار تصمیمگیری در جمهوری اسلامی را نشان میدهد.
به نوشته گلفنیوز، هنوز مشخص نیست که تحولات اخیر نتیجه ابهام راهبردی عمدی، رقابت میان مراکز مختلف قدرت یا ضعف در هماهنگی میان نهادهای حکومتی است. اما آنچه روشن است این است که دیپلماسی و تشدید عملیات نظامی بهطور همزمان در جریان است؛ وضعیتی که خطر محاسبه اشتباه را در منطقه افزایش میدهد، بهویژه در شرایطی که هر حادثهای در تنگه هرمز میتواند پیامدهای اقتصادی و امنیتی گستردهای در سطح جهان داشته باشد.
گزارش سیبیاس: تهران حمله به کشتیهای تجاری را «اشتباه» خواند
گلفنیوز در پایان به گزارش شبکه سیبیاس نیز اشاره میکند که بر اساس آن، مقامهای ایرانی در گفتوگوهای غیرعلنی با مشاوران دونالد ترامپ، حملات اخیر به کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را «اشتباه» توصیف کردهاند.
بر اساس این گزارش، مقامهای آمریکایی معتقدند این حملات از سوی یک جناح خاص در داخل جمهوری اسلامی انجام شده که قصد داشته روند مذاکرات تهران و واشینگتن را بر هم بزند.
به نوشته سیبیاس، کاخ سفید خواستار آن شده است که جمهوری اسلامی این اشتباه را بهطور علنی بپذیرد؛ زیرا دولت ترامپ آن را نقض آتشبس میداند.
گلفنیوز همچنین مینویسد دونالد ترامپ به تیم مذاکرهکننده آمریکا به ریاست جیدی ونس، جرد کوشنر و استیو ویتکاف دستور داده بود مذاکراتی را که از روز شنبه در مسقط آغاز شده، ادامه دهند.
