سفر اخیر یک هیات بلندپایه ایرانی به دوحه به ریاست محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، با یک شکست مهم دیپلماتیک برای تهران پایان یافت. یک منبع آگاه از روند مذاکرات که در جریان جزئیات گفتوگوها قرار دارد، این موضوع را به ایراناینترنشنال اعلام کرده است.
به گفته این منبع، با وجود اصرار تهران بر آزادسازی فوری و بدون قید و شرط ۱۲ میلیارد دلار داراییهای خود همزمان با امضای یک یادداشت تفاهم اولیه (MoU) با ایالات متحده، مقامهای قطری این درخواست را رد کردند و تنها با آزادسازی نیمی از این مبلغ و آن هم تحت محدودیتهای سختگیرانه موافقت کردند.
بر اساس اطلاعاتی که یک منبع نزدیک به یکی از مقامهای قطری دخیل در مذاکرات ارائه کرده است، دوحه با انتقال مستقیم این منابع مالی یا پرداخت آن به صورت نقدی به ایران مخالفت کرده است. در عوض، این منابع تنها به شکل اعتبار مالی در اختیار تهران قرار خواهد گرفت تا جمهوری اسلامی بتواند کالاها و محصولات ضروری را مستقیماً از بازار قطر خریداری کند.
این محدودیتها در شرایطی اعمال شده است که ایالات متحده به شدت با اعطای دسترسی مستقیم و بدون محدودیت جمهوری اسلامی به منابع مالی نقدی مخالفت کرده است.
واشینگتن نگران است که تزریق مستقیم پول نقد به اقتصاد ایران، فضای تنفسی مهمی برای دولت جمهوری اسلامی فراهم کند و به تهران امکان دهد حقوقهای معوق کارکنان بخش عمومی را پرداخت کرده و همچنین در شرایط حساس کنونی منطقه، تجهیزات نظامی یا سایر کالاهای مورد نیاز خود را از کشورهای خارجی خریداری کند.
ایراناینترنشنال پیشتر گزارش داده بود که جمهوری اسلامی آزادسازی بدون محدودیت این ۱۲ میلیارد دلار دارایی مسدودشده در قطر را به عنوان یک پیششرط قطعی و غیرقابل مذاکره برای پیشبرد هرگونه تفاهم اولیه دیپلماتیک یا امضای توافق چارچوبی پیشنهادی با آمریکا مطرح کرده است.
به گفته این منابع، قالیباف در جریان مذاکرات بهطور مشخص خواستار دسترسی به منابع مالی نقدی برای کاهش فشارهای شدید اقتصادی داخلی ایران شده بود. با این حال، پیشنهاد متقابل قطر عملاً مانع از آن میشود که تهران بتواند این منابع را به تشخیص خود هزینه کند؛ موضوعی که ضربهای به راهبرد جمهوری اسلامی در مذاکرات با ایالات متحده تلقی میشود.
بر اساس توافق پیشنهادی قطر، جمهوری اسلامی به جای دسترسی مستقیم به پول نقد، تنها میتواند از یک خط اعتباری محدود برای خرید کالاهای اساسی و ضروری در بازار قطر استفاده کند.
این گزارش میافزاید برای جلوگیری از آنکه این اختلاف مالی روند مذاکرات حساس و گستردهتر میان ایران و آمریکا را با خطر مواجه کند - مذاکراتی که هدف آن دستیابی به آتشبس منطقهای و بازگشایی تنگه راهبردی هرمز عنوان شده است - همه طرفهای درگیر توافق کردهاند جزئیات این اختلاف مالی محرمانه باقی بماند.
به گزارش آسوشیتدپرس، در حالی که دولت دونالد ترامپ از نزدیک شدن به چارچوب یک توافق با حکومت ایران خبر میدهد، شماری از چهرههای برجسته حزب جمهوریخواه این توافق را مورد انتقاد قرار داده و آن را عقبنشینی از اهداف اعلامشده آمریکا در جنگ با جمهوری اسلامی توصیف کردهاند.
بر اساس گزارش ایپی، توافقی که هنوز نهایی نشده است، شامل تمدید آتشبس، بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات جدید درباره برنامه هستهای ایران است. در مقابل، حکومت ایران باید مسیر عبور کشتیها از تنگه هرمز را باز نگه دارد و درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده خود وارد مذاکرات تکمیلی شود.
با این حال، منتقدان جمهوریخواه ترامپ میگویند این چارچوب ممکن است به [حکومت] ایران فرصت دهد بدون برچیدن کامل برنامه هستهای خود، از کاهش فشارهای اقتصادی و سیاسی بهرهمند شود.
تد کروز، سناتور جمهوریخواه تگزاس، که از حامیان حمله نظامی به ایران بود، هشدار داد اگر نتیجه جنگ این باشد که جمهوری اسلامی همچنان تحت حاکمیت رهبران فعلی باقی بماند، امکان غنیسازی اورانیوم را حفظ کند و به منابع مالی بیشتری دسترسی پیدا کند، این توافق «یک اشتباه فاجعهبار» خواهد بود.
لیندسی گراهام، دیگر سناتور بانفوذ جمهوریخواه، نیز از هر توافقی که [حکومت] ایران را به عنوان یک قدرت منطقهای حفظ کند یا توانایی تهدید زیرساختهای نفتی خلیج فارس را از بین نبرد، انتقاد کرد. راجر ویکر، رییس کمیته نیروهای مسلح سنا، نیز آتشبس ۶۰ روزه پیشنهادی را «فاجعهبار» خواند و گفت دستاوردهای عملیات نظامی آمریکا علیه [حکومت] ایران ممکن است بینتیجه شود.
در مقابل، ترامپ این انتقادها را رد کرده و گفته است توافق هنوز به طور کامل نهایی نشده است. او تاکید کرده که توافق مورد نظرش «دقیقاً برعکس» توافق هستهای دوران باراک اوباما است و هیچ تصمیمی بدون تضمین منافع آمریکا اتخاذ نخواهد شد.
ترامپ جمعه هشتم خرداد نیز پیش از شرکت در نشست اتاق وضعیت در کاخ سفید، در شبکه اجتماعی تروثسوشال نوشت: «ایران باید موافقت کند که هرگز سلاح یا بمب هستهای نخواهد داشت. تنگه هرمز باید فورا باز باشد؛ بدون دریافت عوارض و برای عبور و مرور نامحدود کشتیها در هر دو جهت. همه مینهای دریایی (بمبها)، در صورت وجود، باید از میان برداشته شوند.»
ترامپ نوشت: «کشتیهایی که به دلیل محاصره دریایی شگفتانگیز و بیسابقه ما در تنگه متوقف شده بودند و اکنون این محاصره لغو خواهد شد، میتوانند روند بازگشت به خانه را آغاز کنند.»
آسوشیتدپرس مینویسد که در برابر منتقدان، برخی جمهوریخواهان نیز از تلاش ترامپ برای پایان دادن به جنگ حمایت کردهاند. رند پال، سناتور جمهوریخواه کنتاکی، گفته است جنگها در نهایت با مذاکره پایان مییابند و رییسجمهوری باید فرصت داشته باشد راهحلی مبتنی بر منافع آمریکا پیدا کند.
این گزارش همچنین به هزینههای جنگ اشاره میکند. بر اساس برآوردهای منتشرشده، جنگی که از ۹ اسفند با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران آغاز شد، تاکنون دستکم ۲۹ میلیارد دلار برای مالیاتدهندگان آمریکایی هزینه داشته و ۱۳ نظامی آمریکایی نیز در جریان آن کشته شدهاند. همزمان، بسته شدن تنگه هرمز باعث افزایش قیمت انرژی و فشار بر اقتصاد جهانی شده است.
مایک پمپئو، وزیر خارجه دولت نخست ترامپ، نیز از منتقدان توافق احتمالی است. او گفته است چارچوب در حال شکلگیری شباهت زیادی به توافق هستهای دوران اوباما دارد؛ توافقی که ترامپ در دوره نخست ریاستجمهوری خود از آن خارج شد. جان بولتون، مشاور امنیت ملی پیشین کاخ سفید، نیز هشدار داده است که در صورت صحت گزارشها، جمهوری اسلامی به یک «پیروزی مهم» دست خواهد یافت و بار دیگر در مسیر توسعه توان هستهای خود قرار خواهد گرفت.
در مقابل، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، از رویکرد ترامپ دفاع کرده و گفته است هیچ رییسجمهوری به اندازه او در برابر [حکومت] ایران سختگیر نبوده است. روبیو تاکید کرده که دولت آمریکا هرگز توافقی را نخواهد پذیرفت که [حکومت] ایران را در موقعیت قویتری برای دستیابی به سلاح هستهای قرار دهد.
به نوشته آسوشیتدپرس، اختلاف نظر میان جمهوریخواهان بر سر توافق احتمالی با [حکومت] ایران، به یکی از مهمترین چالشهای سیاسی ترامپ در ماههای منتهی به انتخابات میاندورهای کنگره تبدیل شده است؛ انتخاباتی که نتیجه آن میتواند بر آینده سیاست خارجی دولت او نیز تاثیر بگذارد.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC) جمعه هشتم خرداد انتشار اطلاعیهای از اعمال تحریمهای جدید علیه چند فرد و نهاد مرتبط با حکومت ایران خبر داد و نام آنها را به فهرست «اتباع ویژه تعیینشده و اشخاص مسدودشده» افزود.
بر اساس این اطلاعیه، هشت فرد و پنج نهاد به دلیل ارتباط با شبکههایی که واشینگتن آنها را مرتبط با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و فعالیتهای مورد نظر آمریکا در حوزه مقابله با تروریسم میداند، تحت تحریم قرار گرفتهاند.
در میان افراد تحریمشده، نام «علی مجد سپهر» بیش از دیگران مورد توجه قرار گرفته است. وزارت خزانهداری آمریکا او را فردی مرتبط با وزارت دفاع جمهوری اسلامی معرفی کرده و چند فرد و شرکت دیگر را نیز به دلیل همکاری یا ارتباط با او تحریم کرده است.
در همین چارچوب، «محمدعلی منصور درهشیری»، «سعید زاهدی»، «سید پیام اختریان»، «هدا برادران باقری»، «فرزانه رضایی»، «رودابه سرمدی» و «منوچهر زندیان» نیز به فهرست تحریمها افزوده شدهاند.
همزمان، آمریکا پنج نهاد را نیز هدف تحریم قرار داده است. در میان آنها نام شرکت «سامانه هوشمند سورنا» و شرکت «صنایع امنیت فضای تبادل اطلاعات سیران»، دو شرکت مستقر در ایران، دیده میشود. وزارت خزانهداری آمریکا شرکت سیران را مرتبط با وزارت دفاع جمهوری اسلامی و شرکت سامانه هوشمند سورنا را مرتبط با شبکه تحت مدیریت علی مجد سپهر معرفی کرده است.
همچنین دو شرکت مستقر در امارات متحده عربی شامل «الکوثر نئون» و «گرین لایت کامپیوتر» نیز در این فهرست قرار گرفتهاند. واشینگتن تاکید کرد این شرکتها در شبکه تامین و فعالیتهای تجاری مرتبط با افراد تحریمشده نقش داشتهاند.
در بخش دیگری از این اقدام، وزارت خزانهداری آمریکا نام گروه برزیلی «کوماندو ورملیو» را به عنوان یک گروه تروریستی فراملی به فهرست تحریمهای خود اضافه کرد. همچنین وضعیت گروه جنایی برزیلی «پریمیرو کوماندو دا کاپیتال» (PCC) نیز تغییر یافت و این گروه علاوه بر تحریمهای مرتبط با قاچاق مواد مخدر، ذیل چارچوب تحریمهای مقابله با تروریسم نیز قرار گرفت.
وزارت خزانهداری آمریکا اعلام کرده است که این تحریمها بر اساس فرمان اجرایی ۱۳۲۲۴ و اصلاحات بعدی آن اعمال شدهاند؛ فرمانی که مبنای اصلی تحریمهای آمریکا علیه افراد، نهادها و شبکههایی است که از نظر واشینگتن با فعالیتهای تروریستی یا پشتیبانی از آنها ارتباط دارند.
بر اساس مقررات تحریمهای آمریکا، تمامی داراییها و منافع مالی اشخاص و نهادهای تحریمشده که در حوزه صلاحیت ایالات متحده قرار داشته باشند، مسدود میشوند و شهروندان و شرکتهای آمریکایی از انجام هرگونه معامله با آنها منع خواهند شد. همچنین اشخاص و شرکتهای غیرآمریکایی که با افراد و نهادهای تحریمشده همکاری کنند، ممکن است در معرض تحریمهای ثانویه آمریکا قرار گیرند.
این اقدام یک روز پس از آن صورت میگیرد که وزارت خزانهداری و وزارت خارجه آمریکا تحریمهای گسترده دیگری را علیه شبکههای مرتبط با صادرات نفت و محصولات پتروشیمی ایران اعلام کردند؛ اقدامی که واشینگتن آن را بخشی از سیاست «فشار حداکثری» علیه جمهوری اسلامی توصیف کرده است.
بهنوشته این روزنامه این حملات که با هماهنگی آمریکا و اسرائیل برای هفتهها انجام شد و حتی تا یک روز پس از اعلام آتشبس نیز ادامه یافت، نشان میدهد که امارات نقشی بسیار گستردهتر از آنچه پیشتر درباره مشارکت این کشور در کارزار هوایی تحت رهبری آمریکا و اسرائیل فاش شده بود، داشته است.
والاستریت ژورنال پیشتر در ۲۱ اردیبهشت برای نخستین بار خبر داده بود که امارات متحده عربی بهطور مخفیانه حملاتی علیه جمهوری اسلامی انجام و در یکی از این حملات در ماه آوریل پالایشگاه نفتی جزیره لاوان ایران را هدف قرار داده است.
این روزنامه، جمعه هشت خرداد در گزارشی تازه نوشت که ابعاد حملات هوایی امارات متحده عربی به مواضع جمهوری اسلامی در خاک ایران، نشانهای دیگر از تمایل فزاینده این کشور برای دفاع از آنچه منافع راهبردی خود میداند، به شمار میرود؛ رویکردی که آن را از برخی همسایگانش در خلیج فارس که در برابر تهدید جمهوری اسلامی سیاستی بسیار محتاطانهتر در پیش گرفتهاند، متمایز کرده است.
والاستریت ژورنال در گزارش خود تاکید کرد که حملات امارات با هماهنگی آمریکا و اسرائیل انجام شد و هر دو کشور اطلاعات لازم را در اختیار ابوظبی قرار دادند.
بهنوشته این روزنامه، اهداف این حملات شامل جزایر قشم و ابوموسی در تنگه هرمز، بندرعباس، پالایشگاه نفت لاوان در خلیج فارس و مجتمع پتروشیمی عسلویه بوده است.
والاستریت ژورنال افزود که برخی از حملات امارات، تاسیسات انرژی ایران را هدف قرار داد؛ اقدامی که در واکنش به حملات تهران علیه زیرساختهای نفت و گاز امارات انجام شد. بهگفته برخی منابع، حمله به عسلویه که با مشارکت اسرائیل صورت گرفت، واکنش منفی گستردهای در سطح بینالمللی برانگیخت و باعث شد آمریکا از اسرائیل بخواهد حمله به زیرساختهای انرژی را متوقف کند.
کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس پیش از آغاز جنگ اعلام کرده بودند که اجازه استفاده از حریم هوایی یا پایگاههای خود برای حمله به جمهوری اسلامی را نخواهند داد اما برخی از آنها پس از آغاز جنگ مسیر خود را تغییر دادند؛ بهویژه پس از آنکه تهران با شلیک موشک و پهپاد به مراکز جمعیتی، زیرساختهای انرژی و فرودگاههای کشورهای خلیج فارس تلاش کرد هزینههای اقتصادی و سیاسی جنگ را برای آنها افزایش دهد.
در جریان جنگ امارات بیش از هر کشور دیگری هدف این حملات قرار گرفت. جمهوری اسلامی بیش از ۲۸۰۰ موشک و پهپاد به سمت این کشور شلیک کرد؛ رقمی که از تعداد حملات ایران به هر کشور دیگر، از جمله اسرائیل، بیشتر بود.
شکاف میان ابوظبی و ریاض
والاستریت ژٰورنال بهنقل از منابع خود افزود که شدت واکنش نظامی امارات باعث تشدید اختلافات در میان کشورهای خلیج فارس شد.
در اوایل آوریل، عربستان سعودی به آمریکا شکایت کرد که حملات امارات خطر هدف قرار گرفتن تاسیسات انرژی منطقه از سوی جمهوری اسلامی را افزایش داده است؛ موضوعی که میتوانست قیمت نفت را بهشدت افزایش دهد و بازارهای جهانی را دچار آشفتگی کند.
این منابع میگویند ریاض از واشینگتن خواست بر امارات فشار بیاورد تا حملات تلافیجویانه خود را متوقف کند و به تلاشهای دیپلماتیک منطقهای بپیوندد.
وزارت امور خارجه امارات در واکنش اعلام کرد جمهوری اسلامی را مسئول کامل این حملات تروریستی و پیامدهای آن میداند.
عربستان سعودی و دفتر نخستوزیر اسرائیل به درخواستهای والاستریت ژورنال برای اظهار نظر پاسخ ندادند. کاخ سفید نیز از اظهارنظر در این زمینه خودداری کرد.
عربستان که نسبت به امارات حملات کمتری را متحمل شده و خسارتهای محدودتری دیده است، ضمن محکوم کردن حملات جمهوری اسلامی، رویکردی کمتر تقابلی در پیش گرفته و تلاش کرده بحران را از طریق دیپلماسی حلوفصل کند.
بهگفته مقامهای کشورهای حاشیه خلیج فارس، محمد بن زاید، رییس امارات، در جریان جنگ از محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، ناامید و خشمگین شد؛ زیرا او از مشارکت در عملیات نظامی هماهنگ علیه تهران خودداری کرد.
این اختلافات، شکاف رو به رشد میان دو قدرت بزرگ خلیج فارس را عمیقتر کرد؛ کشورهایی که پیشتر نیز در سودان و یمن در جبهههای متفاوتی قرار گرفته و برای نفوذ در منطقه دریای سرخ رقابت کرده بودند.
امارات در ماه آوریل با خروج از اوپک، این سازمان تحت رهبری عربستان را ترک و اعلام کرد همکاریهای امنیتی خود با آمریکا و اسرائیل را گسترش خواهد داد.
اقدامات فراتر از حملات نظامی
امارات علاوه بر حملات هوایی به اهدافی در ایران، از پیشنویس قطعنامهای در سازمان ملل نیز حمایت کرد که در صورت لزوم استفاده از زور برای در هم شکستن کنترل جمهوری اسلامی بر تنگه هرمز را مجاز میکرد.
این کشور همچنین علیه منافع اقتصادی ایران اقداماتی انجام داد؛ از جمله مدارس و باشگاههای مرتبط با ایران در دبی را تعطیل کرد و صدور ویزا و حقوق ترانزیتی برای شهروندان ایرانی را محدود ساخت.
این اقدامات به یکی از مهمترین مسیرهای اقتصادی جمهوری اسلامی برای دور زدن تحریمهای غرب آسیب وارد کرد.
جمهوری اسلامی نیز بارها امارات را به مشارکت در کارزار نظامی آمریکا و اسرائیل متهم کرده است.
اتحاد عمیقتر با اسرائیل
بهنوشته والاستریت ژورنال، امارات از دیرباز تمایل زیادی به پذیرش ریسک در سیاست خارجی و استفاده از قدرت نظامی برای پیشبرد منافع خود داشته است.
در سالهای اخیر این کشور به شبهنظامیان در سودان و لیبی سلاح ارسال و در یمن نیز از نیروهای مزدور استفاده کرده است؛ اقداماتی که با هدف تقویت موقعیت منطقهای خود و مقابله با رقبایش انجام شدهاند.
با این حال، هنوز مشخص نیست که امارات توان بازدارندگی در برابر دشمنی بسیار بزرگتر و نزدیکتر مانند ایران را دارد یا نه. حملات این کشور در مقایسه با بیش از ۲۰ هزار حملهای که آمریکا و اسرائیل انجام دادهاند، عمدتاا نمادین محسوب میشوند.
اتخاذ چنین رویکرد تهاجمی، خطر تبدیل شدن امارات به هدفی بزرگتر در دورهای طولانی از تنش با جمهوری اسلامی را افزایش داده است.
در اوایل ماه مه، حکومت ایران یکی از بنادر مهم نفتی امارات در فجیره را هدف قرار داد؛ حملهای که پس از آغاز عملیات نیروی دریایی آمریکا برای درهم شکستن کنترل تهران بر تنگه هرمز صورت گرفت.
در حادثهای دیگر، پهپادی که از عراق، محل فعالیت گروههای شبهنظامی نزدیک به جمهوری اسلامی پرتاب شده بود، در نزدیکی نیروگاه هستهای امارات سقوط کرد.
با این حال، بهگفته برخی منابع، امارات در هفتههای اخیر رویکردی مصالحهجویانهتر در پیش گرفته و از راهحلهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ حمایت کرده است؛ جنگی که تأسیسات عظیم انرژی این کشور را در معرض خطر قرار داده است.
محمد بن زاید از جمله رهبران منطقهای بود که در تماس تلفنی اوایل ماه مه، دونالد ترامپ را به دستیابی به توافق صلح با ایران تشویق کرد.
جنگ همچنین باعث تقویت بیش از پیش اتحاد میان امارات و اسرائیل شده است.
مقامهای اسرائیلی از عملکرد امارات در جریان جنگ ابراز رضایت کردهاند و روابط دو کشور را یک شراکت راهبردی بلندمدت میدانند.
بهگفته یکی از منابع مطلع، اسرائیل در طول جنگ سامانههای گنبد آهنین و نیروهای نظامی خود را برای دفاع از امارات به این کشور اعزام کرد و دهها نظامی اسرائیلی همچنان در یک مجتمع نظامی در خاک امارات مستقر هستند.
همچنین شماری از عالیترین مقامهای اسرائیلی، از جمله بنیامین نتانیاهو، رییس موساد، رییس شینبت و رییس ستاد ارتش اسرائیل، در طول جنگ بهصورت محرمانه به امارات سفر کردند تا هماهنگیهای لازم را درباره نحوه مقابله با جمهوری اسلامی انجام دهند.
