روزنامه فایننشالتایمز گزارش داد که حکومت ایران در چارچوب تلاشی گسترده برای بازسازی سامانههای پدافند هوایی خود که در جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل آسیب جدی دیدند، یک قرارداد تسلیحاتی محرمانه به ارزش ۵۰۰ میلیون یورو با روسیه امضا کرده است تا هزاران موشک پیشرفته دوشپرتاب دریافت کند.
فایننشالتایمز یکشنبه سوم اسفند با استناد به اسناد روسی افشاشده که در اختیار این روزنامه قرار گرفته و نیز بهگفته چند منبع مطلع نوشت که این توافق در ماه دسامبر در مسکو امضا و طبق آن روسیه متعهد شد طی سه سال، ۵۰۰ واحد پرتابگر «وربا» و ۲۵۰۰ فروند موشک « ۹-ام-۳۳۶ » به جمهوری اسلامی تحویل دهد.
سامانه وربا یکی از مدرنترین سامانههای پدافند هوایی روسیه است؛ موشکی دوشپرتاب با هدایت فروسرخ که توان هدفگیری موشکهای کروز، هواپیماهای در ارتفاع پایین و پهپادها را دارد. این سامانه در تیمهای کوچک و متحرک عملیاتی میشود و به نیروهای زمینی امکان میدهد بدون اتکا به رادارهای ثابت که در برابر حملات آسیبپذیرترند، دفاعی پراکنده و چابک ایجاد کنند.
افشای جزییات این قرارداد با آرایش گسترده نیروهای نظامی آمریکا در خاورمیانه و افزایش احتمال حمله به ایران همزمان شده است.
بهنوشته فایننشالتایمز، بر اساس این قرارداد ۴۹۵ میلیون یورویی، تحویلها در سه مرحله و از سال ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ انجام خواهد شد. یک منبع آگاه به این روزنامه گفت احتمال دارد تعداد محدودی از این سامانهها زودتر به ایران تحویل داده شده باشد.
تهران بهطور رسمی در تیرماه گذشته، چند روز پس از پایان جنگ ۱۲ روزهای که آمریکا نیز در آن برای مدت کوتاهی به حملات اسرائیل علیه تاسیسات هستهای ایران پیوست، درخواست دریافت این سامانهها را مطرح کرده بود.
در جریان آن درگیری، شبکه یکپارچه پدافند هوایی ایران بهشدت تضعیف شد و به نیروی هوایی اسرائیل امکان داد بر بخشهای گستردهای از آسمان ایران تسلط پیدا کند.
یک مقام ارشد پیشین آمریکا نیز به فایننشالتایمز گفت روسیه احتمالا این معامله را راهی برای ترمیم روابط با تهران میداند زیرا بهگفته او این روابط پس از عدم مداخله مسکو در جنگ ۱۲ روزه آسیب دید.
این مقام ارشد پیشین آمریکا گفت: «روسیه میخواهد ایران شریکش باقی بماند. حتی اگر در میانه بحران نتواند واکنش نشان دهد، پس از آن تلاش میکند رابطه را ترمیم کند.»
جزییات قرارداد و نقش میانجیها
بهنوشته فایننشالتایمز توافق جدید میان شرکت دولتی صادرات تسلیحات روسیه «روساوبوروناکسپورت» و روحالله کاتبی نماینده وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در مسکو امضا شده است. کاتبی پیشتر نیز در فروش صدها موشک بالستیک کوتاهبرد «فتح-۳۶۰» به روسیه برای استفاده در جنگ اوکراین نقش داشته است.
آمریکا در سال ۲۰۲۴ کاتبی را تحریم کرد. وزارت خزانهداری آمریکا او را «نقطه تماس دولت روسیه با وزارت دفاع جمهوری اسلامی» توصیف کرده است.
کاظم جلالی، سفیر جمهوری اسلامی در مسکو، این هفته تلویحا انتقال محمولههای نظامی اخیر از روسیه را تایید کرد. او گفت: «چند سال است توافقهای دفاعی و نظامی مستحکمی با روسیه امضا کردهایم. این پروازها نشان میدهد آن توافقها در حال اجراست.»
او جزییات بیشتری ارائه نکرد اما در هشت روز گذشته، یک هواپیمای باری ایلیوشین Il-76TD دستکم سه بار از شهر مینرالنیه وودی در قفقاز شمالی به کرج پرواز کرده است. دستکم یک پرواز دیگر نیز در اواخر دسامبر انجام شده است.
گزارشها همچنین حاکی است ایران در ژانویه تا شش فروند بالگرد تهاجمی ام آی ۲۸ (Mi-28) روسی دریافت کرده و یکی از آنها را این ماه در تهران بهکار گرفته است.
قیمت، تجهیزات جانبی و ارزیابی کارشناسان
بر اساس اسناد، روساوبوروناکسپورت هر موشک ۹-ام-۳۳۶ را به قیمت ۱۷۰ هزار یورو و هر پرتابگر را ۴۰ هزار یورو به ایران میفروشد. روسیه با وجود تحریمهای غرب، همچنان فروشهای بینالمللی تسلیحات خود را به یورو و دلار قیمتگذاری میکند.
این قرارداد همچنین شامل ۵۰۰ دستگاه دوربین دید در شب «Mowgli-2» برای رهگیری اهداف در تاریکی است.
سفارت جمهوری اسلامی در لندن به پرسشهای فایننشالتایمز درباره این معامله پاسخ نداده است. کرملین نیز از اظهارنظر خودداری کرده و شرکت روسی هم واکنشی نشان نداده است.
روسـلان پوخوف، مدیر مرکز تحلیل راهبردها و فناوریهای مسکو، گفته این سامانهها روشی کمهزینه برای تقویت پدافند ایران بدون تضعیف توان دفاعی روسیه هستند. با این حال این سامانهها، حتی در صورت تحویل بخشی از آنها، تاثیر چشمگیری بر توان کلی ایران در برابر اسرائیل یا آمریکا نخواهند داشت.
او افزود این سامانهها میتوانند عملیات بالگردی یا پرواز در ارتفاع پایین آمریکا را پرخطر کنند، مشابه عملیاتی که برای بازداشت نیکلاس مادورو در ونزوئلا انجام شد. به گفته او: «استینگرهای آمریکایی و سامانههای ما تنها پرتابگرهای واقعا متحرکاند. اگر در زمان و دست افراد مناسب قرار گیرند، میتوانند خسارت زیادی وارد کنند.»
پیامدهای ژئوپولیتیکی
این توافق نشانه ادامه همکاری نظامی تهران و مسکو در بحبوحه نظارت شدید غرب است. حکومت ایران طی دو سال گذشته پهپاد و موشک در اختیار روسیه قرار داده و دو کشور در ژانویه ۲۰۲۵ پیمان تقویت روابط دوجانبه امضا کردند.
تهران همچنین در پی خرید دو اسکادران جنگنده پیشرفته سوخو ۳۵ (Su-35) از روسیه است، هرچند از تاخیر در تحویل آنها گلایه داشته است.
به گفته پاول لوزین، پژوهشگر ارشد مرکز تحلیل سیاست اروپا، تمایل مسکو به فروش تسلیحات نشان میدهد روسیه قصد رعایت تحریمهای بازگشتی سازمان ملل علیه ایران را ندارد.
این تحریمها سال گذشته از سوی بریتانیا، فرانسه و آلمان در پی تشدید تنشها بر سر برنامه هستهای ایران فعال شد و شامل ممنوعیت صادرات تسلیحات به تهران است.
نیکول گراجفسکی، استاد علوم سیاسی در ساینسپو و متخصص روابط راهبردی ایران و روسیه، میگوید این قرارداد بیانگر تغییر رویکرد تهران پس از نابودی گسترده سامانههای پدافندیاش بهدست اسرائیل است. برخلاف سامانههای سنگین مانند اس ۳۰۰ یا اس ۴۰۰، وربا نیازمند آموزش و یکپارچهسازی پیچیده نیست و سریعتر قابل بهرهبرداری است.
او افزود: «هیچیک از این انتقالها بهطور بنیادی توان ایران برای مقابله با پیشرفتهترین ارتش متعارف جهان را تغییر نمیدهد، اما میتواند جنگ بعدی را طولانیتر کند.»
