حمله به قلب واشینگتن؛ تلاقی امنیت، مهاجرت و سیاست

پژوهش جواد افشارکهن، محمدتقی سبزه‌ای و اسماعیل بلالی، اعضای هیات علمی گروه علوم اجتماعی دانشگاه بوعلی سینا همدان، به بررسی تاثیرات تورم طولانی‌مدت بر ساختار زندگی اجتماعی در ایران می‌پردازد و تصویری هشداردهنده از پیامدهای آن ترسیم می‌کند.

این مقاله در آخرین شماره دوفصل‌نامه «پژوهش‌های جامعه‌شناسی معاصر» منتشر شده است.

به باور محققان، تورم در ایران دیگر تنها پدیده‌ای اقتصادی نیست و خود به «چرخه بازتولید مساله اجتماعی» بدل شده است.

این مطالعه با تکیه بر آمارهای رسمی و مرور ده‌ها تحقیق داخلی و خارجی نشان می‌دهد پنج دهه تورم دورقمی در ایران نه‌تنها معیشت و آرامش روانی شهروندان را تحت فشار قرار داده، بلکه به‌تدریج بنیان‌های اعتماد اجتماعی، روابط جمعی و احساس امنیت شغلی را فرسوده کرده است.

100%

ناامنی و بی‌ثباتی؛ تجربه مشترک همگانی

پژوهشگران با استناد به داده‌های بانک مرکزی یادآوری می‌کنند که از ابتدای دهه ۵۰ شمسی تا امروز، نرخ تورم سالانه در ایران تقریبا همواره دو رقمی بوده و در برخی سال‌ها به مرز ۵۰ درصد رسیده است.

به گفته آن‌ها، این روند طولانی‌مدت باعث شده تورم از یک شاخص صرفا اقتصادی فراتر رود و به یک «مخاطره اجتماعی» تبدیل شود.

در این مقاله آمده است که تورم «مهم‌ترین اطلاعات» یک جامعه، یعنی قیمت‌ها، را دستکاری می‌کند. بر همین اساس، وقتی مردم روزانه با قیمت‌های متغیر مواجه هستند، احساس ناامنی و بی‌ثباتی به تجربه مشترک همگانی بدل می‌شود و ابهام در زندگی روزمره گسترش می‌یابد.

این پژوهش بر پایه تحلیل نظری و اسنادی انجام گرفته و جامعه آماری آن، اقتصاد و جامعه ایران در چهار دهه اخیر است.

در این بازه زمانی، نرخ‌های سالانه تورم از میانه دهه ۱۳۵۰ تا سال‌های پس از ۱۴۰۰ گردآوری شده و در کنار شاخص‌هایی مانند فقر، جرم و دیگر آسیب‌های اجتماعی قرار گرفته است.

از سفره خانواده تا سرمایه اجتماعی

محققان با مرور پژوهش‌های میدانی پیشین تاکید کردند تورم تنها سفره خانواده‌های کم‌درآمد را کوچک نمی‌کند، بلکه برای جوانان، بازنشستگان و طبقه متوسط نیز پیامدهای روانی و اخلاقی به همراه دارد.

در یکی از مطالعاتی که به آن استناد شده، جوانان طبقه پایین از «عطش پول»، «غلتیدن در ابهام» و «بزرگ‌سالی زودرس» در شرایط تورمی سخن گفته‌اند.

به نوشته افشارکهن و همکارانش، تورم مزمن «گروه‌های برنده و بازنده» تازه‌ای می‌سازد و نظم طبقاتی جامعه را برهم می‌زند.

در این شرایط، طبقه متوسط به پایین رانده می‌شود، فردگرایی افراطی بالا می‌گیرد و روابط اجتماعی سرد و محاسبه‌گر می‌شود. در چنین فضایی اعتماد عمومی فرو می‌ریزد و «زوال اخلاق جمعی» گسترش می‌یابد.

100%

چرخه معیوب تورم و دولت‌محوری

این مطالعه بر چرخه‌ای تمرکز دارد که در آن تورم نه فقط از سیاست‌ها اثر می‌گیرد، بلکه خود به بازتولید همان سیاست‌ها می‌انجامد.

بر این اساس، تورم مزمن به تغییر ترجیحات شهروندان، گرایش به سیاست‌های دولت‌محور، بی‌اعتمادی جمعی و در نهایت زوال اخلاق جمعی منتهی می‌شود؛ چرخه‌ای که دوباره تورم را تقویت می‌کند.

بر پایه یافته‌های پژوهش، تورم ساختاری در سطح فردی، «اضطراب، سردرگمی، بی‌ثباتی فردی، حس پیش‌بینی‌‌ناپذیری و فروپاشی ذهنی» را به دنبال دارد و در سطح اجتماعی نیز به اثرات نامطلوبی همچون «ضعف در پیوندهای اجتماعی، روزمرگی، نادیده‌انگاری دیگری و فرد گرایی افراطی» دامن می‌زند.

به تعبیر نویسندگان، در چنین وضعیتی «نظم ذهنی در معرض فرسایش قرار می‌گیرد و بی‌معنایی گسترش می‌یابد».

از منظر کلان نیز تورم جامعه را تضعیف می‌کند و هم‌زمان سبب شکل‌گیری «توهم» قدرتمندی هرچه بیشتر دولت می‌شود.

در چنین وضعیتی، شهروندان در خلأ ناشی از بی‌ثباتی، در پی کنشگری توانمند می‌گردند که قادر به حل مساله باشد؛ امری که به تقویت گفتمان «دولت‌محور» می‌انجامد، حتی اگر خود دولت بخشی از مشکل به شمار آید.

محصول نهایی این روند، نه جامعه قوی و دولت قوی، بلکه «دوگانه جامعه ضعیف – دولت ضعیف» است؛ وضعیتی که در آن شهروندان زیر فشار تورم مداوم، توان بازآفرینی نظم اجتماعی بر اساس خواست و منفعت خود را از دست می‌دهند و در فقر شناختی و معیشتی گرفتار می‌شوند.

پژوهشگران هشدار می‌دهند تورم طولانی‌مدت در ایران از مرز یک پدیده اقتصادی عبور کرده و مهار آن تنها با ابزارهای پولی و مالی ممکن نیست.

به بیان دیگر، تورم پس از گسترش، «ماهیتی غیراقتصادی» می‌یابد و از همین رو، مقابله با آن مستلزم سیاست‌هایی فراتر از حوزه اقتصاد است؛ سیاست‌هایی که بازنگری در مناسبات میان دولت و جامعه را نیز ضروری می‌سازد.

آلودگی تهران، سیاسی است
تهران امروز ترکیبی است از ترافیک سنگین، محصور بودن میان کوه‌ها، زمستان‌های سرد، وارونگی دما و انتشار مهار نشده آلاینده‌ها، مجموعه‌ای که آن را به یکی از آلوده‌ترین پایتخت‌های جهان تبدیل کرده است.

آیا شهری با چنین ویژگی‌هایی توانسته از بحران عبور کند؟
بله. چندین کلان‌شهر با وضعیتی حتی وخیم‌تر از تهران توانستند مسیر خود را تغییر دهند. بحران آلودگی هوا «مسئله حل نشدنی» نیست، «مسئله بی‌ارادگی سیاسی» است.

سئول، شهری شبیه تهران
سئول، شهری کوه‌محصور، پرترافیک و سرد، ده سال پیش کیفیت هوایی مشابه تهران امروز داشت. دولت کره جنوبی بحران را «قابل مهار» دانست و به جای انکار، برنامه‌ای ساختاری و گسترده تدوین کرد.

خودروهای فرسوده طی یک بازه زمانی مشخص از رده خارج شدند. مشوق‌های مالی بزرگ، خرید خودروهای کم‌مصرف و برقی را برای مردم ممکن و جذاب کرد. شبکه حمل‌ونقل عمومی گسترش یافت و به گزینه‌ای واقعاً قابل اعتماد تبدیل شد. در سطح زیرساختی، سوخت نیروگاه‌ها از زغال‌سنگ و مازوت به گاز طبیعی تغییر یافت.

نقطه عطف اما شفافیت بود، سامانه‌ای که خروجی آلاینده‌های کارخانه‌ها را لحظه به لحظه به شهروندان نشان می‌داد. نتیجه این سیاست‌ها کاهش بیش از ۴۰ درصدی آلودگی در کمتر از یک دهه بود، نشانه‌ای روشن از اینکه بحران تابع اراده حکمرانی است، نه تقدیر جغرافیا.

مکزیکوسیتی، خروج از فهرست سیاه
مکزیکوسیتی در دهه نود میلادی یکی از آلوده‌ترین شهرهای جهان بود، محصور با کوه‌ها، پرجمعیت و گرفتار «حبس هوا».

با این حال دولت مکزیک به جای عادی‌سازی بحران، اصلاح ساختاری را آغاز کرد. طرح «یک روز بدون خودرو» اجرا شد و الگوهای مصرف سوخت تغییر کرد. ده‌ها هزار تاکسی و اتوبوس فرسوده اجباری از رده خارج شدند.

پالایشگاه‌ها ملزم به تولید سوخت پاک شدند و شبکه مترو با سرعتی بی‌سابقه گسترش یافت. توسعه فضای سبز نیز به بهبود کیفیت هوای محلات کمک کرد.

در کمتر از ده سال، مکزیکوسیتی به طور کامل از فهرست شهرهای آلوده خارج شد، نمونه‌ای که نشان می‌دهد بحران آلودگی، با اراده اجرایی، قابل حل است.

پکن، بازنویسی سرنوشت یک پایتخت
پکن طی سال‌ها نماد آلودگی شدید بود. دولت چین مجموعه‌ای از سیاست‌های سخت‌گیرانه و شفاف را اجرا کرد. هزاران کارخانه آلاینده تعطیل یا به حاشیه شهر منتقل شدند. سوخت صنعتی و خانگی از زغال‌سنگ به گاز طبیعی تغییر یافت و ناوگان حمل‌ونقل عمومی در مقیاسی کم‌نظیر برقی شد.

هم‌زمان، مسیرهای طبیعی باد، که در تهران با ساخت‌وسازهای بی‌قاعده مسدود شده‌اند، در پکن بازگشایی شد.

سیستم پایش ۲۴ ساعته آلودگی داده‌ها را در معرض دید عموم قرار داد و نظارت اجتماعی را تقویت کرد. نتیجه، کاهش حدود ۵۰ درصدی آلودگی میان سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۰ بود، تغییری که محصول اراده، ظرفیت و برنامه‌ریزی است.

تهران، راه حل وجود دارد اگر بخواهند
بحران آلودگی هوا پیچیده یا ناممکن نیست، مسئله نبود اراده سیاسی است.

تغییر سوخت نیروگاه‌ها و توقف کامل مازوت‌سوزی، نوسازی ناوگان فرسوده خودرو و اتوبوس، توسعه حمل‌ونقل عمومی گسترده و ارزان، اعمال کنترل سخت‌گیرانه بر صنایع آلاینده، جلوگیری از ساخت‌وساز در مسیرهای باد و انتشار عمومی داده‌های واقعی و شفاف، همگی اقداماتی است که بارها آزموده و نتیجه داده است.

این‌ها نسخه‌های تخیلی یا غیرقابل اجرا نیستند، تجربه‌هایی‌اند که شهرهایی با شرایط مشابه آن‌ها را اجرا کرده‌اند و موفق شده‌اند. تهران نیز می‌تواند از این چرخه مرگبار عبور کند، اگر سلامت مردم نه ملاحظات سیاسی و امنیتی، اولویت حکمرانی باشد.

برنامه با کامبیز حسینی، چرا نفس‌کشیدن در تهران مرگبار است؟
این موضوع برنامه چهارشنبه‌شب بود و اعظم بهرامی، کنشگر محیط‌ زیست از تورین، مهمان برنامه بود. مخاطبان از تهران و سراسر جهان به بحث پیوستند و دیدگاه خود را با برنامه و با ایران در میان گذاشتند.

این دو رویداد، که یکی به درز یک مکالمه محرمانه و دیگری به منشأ طرح ۲۸ بندی مربوط می‌شود، فضای مذاکرات را پیچیده‌تر کرده و پرسش‌هایی درباره نحوه طراحی و هدایت این ابتکار صلح ایجاد کرده است.

نخستین رویداد، انتشار فایل صوتی مکالمه میان استیو ویتکاف و یوری اوشاکوف بود؛ مکالمه‌ای که در آن موضوعاتی مرتبط با نحوه بحث‌گذاری در مذاکرات مطرح شده است. درز این اطلاعات، فارغ از محتوای آن، توجه را به این واقعیت جلب کرد که تعاملات مربوط به طرح صلح از کانال‌های رسمی و غیررسمی متفاوتی پیش می‌رود؛ کانال‌هایی که هر یک در معرض تفسیرهای گوناگون قرار دارند و می‌توانند بر برداشت طرف‌ها از روند مذاکرات تاثیر بگذارند.

رویداد دوم، افشا شدن این نکته بود که بخش قابل‌توجهی از طرح ۲۸ بندی آمریکا بر پایه یک «غیرسند» ارائه‌شده از سوی روسیه شکل گرفته است. این موضوع نشان می‌دهد که روند طراحی طرح صلح تنها بر ورودی‌های داخلی آمریکا تکیه نداشته و مجموعه‌ای از اسناد و پیشنهادهای خارجی نیز در آن نقش داشته‌اند. آشکار شدن این منشأ، بحث‌هایی را درباره میزان وابستگی طرح‌های اولیه به مواضع یکی از طرف‌های درگیر ایجاد کرد و نگاه‌ها را به نحوه انتخاب منابع و اسناد پایه‌ای در واشینگتن معطوف ساخت.

ترکیب این دو افشاگری، بدون آنکه لزوماً ماهیت مثبت یا منفی آن‌ها را نشان دهد، تصویری پیچیده‌تر از روند شکل‌گیری طرح صلح ارائه می‌کند. این تحولات نشان می‌دهد فرایند دیپلماتیک میان آمریکا، اوکراین و روسیه در بستری جریان دارد که در آن شفافیت، منابع اطلاعاتی، و مسیرهای ارتباطی نقش تعیین‌کننده‌ای در اعتمادسازی و شکل‌دهی به مراحل بعدی مذاکره دارند. اکنون بازیگران اصلی ــ از واشینگتن گرفته تا کی‌یف و مسکو ــ باید مسیر ادامه این گفت‌وگوها را در شرایطی دنبال کنند که اطلاعات جدید، انتظارات و ادراک طرف‌ها را دستخوش تغییر کرده است.

نشت مکالمه ویتکاف: شکاف در تیم ترامپ یا نشانه‌ای از نفوذ خارجی؟
در این میان، نشت فایل صوتی مکالمه میان استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، و یوری اوشاکوف، یکی از بالاترین مقامات کرملین، تکانه‌ای جدی در روند مذاکرات ایجاد کرد. در این مکالمه، ویتکاف ظاهراً به روس‌ها مشاوره می‌دهد که چگونه واگذاری سرزمینی توسط اوکراین را به ترامپ «بفروشند». این اتفاق در زمانی رخ داد که واشینگتن تلاش داشت اوکراین را برای پذیرش طرحی تحت فشار بگذارد که از نظر بسیاری از سیاستمداران آمریکایی، «تسلیم کامل» در برابر مسکو بود.

واکنش جمهوری‌خواهان تندرو نیز به این نشت، شکاف داخلی را روشن‌تر کرد. دون بیکن، نماینده جمهوری‌خواه، صریحاً ویتکاف را «طرفدار روس‌ها» خواند و خواستار اخراج او شد. چنین واکنش‌هایی نشان می‌دهد که حتی در حلقه‌های نزدیک به ترامپ نیز نگرانی درباره نفوذ روسیه در مسیر مذاکرات جدی است.

از سوی روسیه نیز واکنش‌ها دوگانه بود. اوشاکوف ضمن پرهیز از تکذیب یا تایید مستقیم صحت فایل، تایید کرد که مکالمات محرمانه در حال شنود است و هدف از این کار را «مختل‌کردن روند صلح» اعلام کرد. این موضع‌گیری نشانه‌ای آشکار از وجود یک جنگ اطلاعاتی موازی است؛ جنگی که می‌تواند هر لحظه مسیر پرونده اوکراین را تغییر دهد.

افشای سند روسی: طرح صلح آمریکا از کجا آمده بود؟
دومین مورد، گزارش چند منبع آگاه درباره منشأ «طرح صلح ۲۸ بندی» آمریکا بود. این طرح، که هفته گذشته علنی شد و موجی از واکنش‌های منفی را به همراه داشت، بر اساس یک «غیرسند» روسی تدوین شده بود؛ سندی که مسکو پس از دیدار ترامپ و زلنسکی در ماه اکتبر به تیم ترامپ ارائه کرده بود.

این نکته، از چند جهت اهمیت دارد:
۱. روسیه عملاً چارچوب آغازین طرح آمریکا را نوشته بود؛ امری که بی‌سابقه و از نظر سیاسی خطرناک است.
۲. بسیاری از بندهای این طرح ــ خصوصاً مربوط به واگذاری سرزمین ــ همان مواردی بود که اوکراین سال‌ها قاطعانه رد کرده بود.
۳. طرح بدون اطلاع کامل وزارت خارجه و شورای امنیت ملی و از مسیرهای غیررسمی شکل گرفته بود؛ از جمله جلسه‌ای در میامی بین جرد کوشنر، ویتکاف و کریل دیمیتری‌یف، رییس یکی از صندوق‌های ثروت ملی روسیه.

این مسیرهای غیررسمی و موازی، یادآور الگوهایی در سیاست خارجی غیرسنتی ترامپ است؛ الگوهایی که تصمیم‌سازی رسمی را دور می‌زنند و مسیری شخصی‌تر برای پیشبرد اهداف ایجاد می‌کنند. اما در پرونده اوکراین، این رویه منجر به تدوین طرحی شد که نه تنها مورد پذیرش اوکراین و متحدان اروپایی قرار نگرفت، بلکه خود در واشینگتن نیز با مخالفت جدی مواجه شد.

کمک آمریکا به اوکراین؛ ابزار فشار یا تهدیدی واقعی؟
ترامپ و تیمش از ابتدا این طرح را همراه با تهدید کاهش کمک‌های نظامی به اوکراین ارائه کردند. این امر بخشی از استراتژی فشار بود تا زلنسکی را وادار به پذیرش امتیازدهی‌هایی کنند که پیش‌تر به صراحت رد شده بود. اما با انتشار غیرسند روسی و آشکارشدن ارتباط آن با طرح آمریکا، این فشار نتیجه معکوس داد: اوکراینی‌ها حمایت بیشتری از مواضع سرسختانه خود نشان دادند و متحدان اروپایی نیز بطور علنی نگران شدند.

هرچند طرح پس از موج انتقادها اصلاح شد و ۹ بند مهم از نسخه اولیه حذف شد، اما اعتماد سیاسی‌ لازم از بین رفته است. حتی مارکو روبیو، وزیر خارجه، که در ابتدا این سند را مرور کرده بود، در گفت‌وگو با سناتورها مجبور شد تایید کند که برخی بندهای اولیه بیش از حد نزدیک به مواضع روسیه بوده است.

بازی دوگانه روسیه: مذاکره در ژنو، موشک‌باران در کی‌یف
هم‌زمان با مذاکراتی که در ژنو و ابوظبی در جریان بود، روسیه کی‌یف را با موشک‌های بالستیک و پهپاد هدف قرار داد و هفت نفر در پایتخت کشته شدند. زلنسکی این اقدام را «ریاکارانه» و تلاشی برای افزایش فشار در زمان مذاکره توصیف کرد. چنین حملاتی یادآور این واقعیت تلخ است که برای مسکو، میدان جنگ و میز مذاکره دو ابزار مکمل هستند.

روسیه با این حملات به اوکراین پیام داد که تا زمانی که امتیازهای اساسی در مذاکرات داده نشود، هزینه‌های نظامی ادامه خواهد یافت. و در همان حال، با استقبال از سفر ویتکاف به مسکو، این امکان را نیز دارد که قبل از زلنسکی بار دیگر بر متن طرح تاثیر بگذارد.

عقب‌نشینی ترامپ، فرصت یا دام؟
تاخیر ترامپ در دیدار با زلنسکی می‌تواند به اوکراین فرصت دهد تا موضع خود را تقویت کند و از فشارهای واشینگتن بکاهد. اما در مقابل، فضای خالی ایجادشده می‌تواند به روسیه اجازه دهد زودتر بر افکار ترامپ تاثیر بگذارد؛ خصوصاً از طریق فرستاده‌ای که اکنون خود موضوع جنجال است.

در نهایت، مهم‌ترین پیام این تحولات آن است که روند صلح اوکراین بیش از هر زمان دیگر در معرض نفوذ پنهان، رقابت دستگاه‌های اطلاعاتی، و مذاکرات پشت پرده قرار گرفته است. طرحی که قرار بود پایان‌دهنده جنگ باشد، اکنون به نقطه‌ای از مناقشه بزرگ‌تر تبدیل شده است: اینکه چه کسی بر دیپلماسی آمریکا تاثیر می‌گذارد، و چه کسی هزینه واقعی جنگ را می‌پردازد.

اگرچه طرح اصلاح‌شده حمایت مشروط اوکراین را به دست آورده، اما مسائل اصلی ــ به‌ویژه واگذاری سرزمینی ــ هنوز فقط در سطح دیدار مستقیم میان ترامپ و زلنسکی قابل حل است؛ دیداری که اکنون بیش از همیشه دور و نامطمئن به نظر می‌رسد.

فیروزه حاج علی‌اکبری، استادیار دانشگاه آزاد زنجان، حسین احمدی، استادیار دانشگاه فرهنگیان تهران و علی ذوالقدر، دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی دانشگاه تبریز، این پژوهش را به‌منظور بررسی عوامل وابستگی دانش‌آموزان به فضای مجازی با تاکید بر نقش شناختی و فردی و میانجی‌های رفتاری-اجتماعی انجام دادند.

پژوهشگران در این مطالعه که نتایج آن در نشریه «مطالعات دانش‌پژوهی» دانشگاه تبریز منتشر شد، به بررسی پاسخ‌های پرسش‌نامه آنلاین ۱۴۸۷ نفر از دانش‌آموزان پایه‌های هفتم تا نهم شهر زنجان پرداختند.

یافته‌ها نشان می‌دهد وابستگی افراطی به فضای مجازی می‌تواند در روند زندگی روزمره اختلال ایجاد کند و این وابستگی در میان نوجوانان با تضعیف روابط خانوادگی، افت عملکرد تحصیلی و افزایش آسیب‌های روانی همراه است.

به گفته پژوهشگران، این وضعیت تنها محدود به بازی‌های آنلاین و حضور در شبکه‌های اجتماعی نمی‌شود و شکل‌های گوناگون حضور طولانی‌مدت در اینترنت را دربر می‌گیرد.

نیاز به دوستی؛ موتور پنهان استفاده افراطی از فضای مجازی

طبق یافته‌ها، ریشه‌های اصلی وابستگی به فضای مجازی را می‌توان در دو دسته جست‌وجو کرد.

از یک‌سو، انگیزه‌هایی که با برآوردن یا جایگزینی نیازهایی مانند ارتباط با دیگران، تعامل با همسالان و دستیابی به اهداف آموزشی مرتبط‌ هستند، و از سوی دیگر، عوامل ساختاری‌تر مانند نحوه جامعه‌پذیری، نداشتن آگاهی کافی از کارکردهای فضای مجازی و ضعف در سواد رسانه‌ای.

پژوهشگران معتقدند دانش‌آموزان «به‌خاطر نیاز به روابط اجتماعی بیشتر و گسترده‌تر، به فضای مجازی پناه می‌برند» و زمانی که این نیاز در مدرسه، خانواده یا محله محقق نمی‌شود، گوشی و اینترنت جای حیاط مدرسه و کوچه را می‌گیرد.

به باور آنان، بی‌اعتنایی نظام آموزشی به استفاده هدایت‌شده از اینترنت و نیز ناآمادگی والدین برای همراهی موثر با فرزندان، موجب شده است نسل کنونی دانش‌آموزان بدون برخورداری از آموزش کافی، وارد شبکه‌های اجتماعی و بازی‌های آنلاین شوند.

100%

پنهان‌کاری، افسردگی و گسست خانواده

در این پژوهش، پنج متغیر «پنهان‌کاری، افسردگی، اختلال در روابط خانوادگی، انزوای اجتماعی و سبک زندگی آنلاین» به‌عنوان ویژگی‌های پیامدی وابستگی به فضای مجازی سنجیده شده‌اند.

نتایج مطالعه حاکی از آن است که این متغیرها بخش قابل‌ توجهی از فرایند گذار نوجوانان از استفاده عادی تا وابستگی افراطی به فضای مجازی را مشخص می‌کنند.

بر این اساس، هرچه میزان گسست در روابط خانوادگی و احساس تنهایی بیشتر باشد، شدت وابستگی به فضای مجازی نیز افزایش می‌یابد.

نویسندگان مقاله تاکید می‌کنند که وابستگی به فضای مجازی صرفا پیامد وضعیت روانی نوجوانان نیست، بلکه خود می‌تواند به تشدید افسردگی و احساس انزوا بینجامد و چرخه‌ای معیوب از وابستگی و آسیب روانی پدید آورد.

نیاز آموزشی، کم‌اثرترین عامل

طبق داده‌های به‌دست‌آمده، نیاز آموزشی کمترین نقش را در وابستگی نوجوانان به فضای مجازی ایفا می‌کند.

به عبارت دیگر، در مقایسه با نیازهای ارتباطی و تعامل با همسالان، انگیزه‌های مرتبط با درس و آموزش تاثیر بسیار کمتری بر شاخص این نوع وابستگی نشان می‌دهند.

در این مقاله آمده است که «دانش‌آموزان علاقه‌مند به پیگیری مسائل آموزشی استفاده از فضای مجازی را به‌عنوان یک ابزار جهت تحقق اهداف مرتبط با یادگیری در نظر می‌گیرند» و کمتر در دام استفاده افراطی از آن می‌افتند.

• 

  شرمساری از بدن در نوجوانی زیر سایه شبکه‌های اجتماعی و فشارهای فرهنگی

راهکارها؛ از گفت‌وگو در خانه تا سیاست‌گذاری در مدرسه

بر اساس نتایج، ویژگی‌های زمینه‌ای هم به شکل مستقیم و هم غیرمستقیم بر وابستگی افراطی به فضای مجازی اثر دارند و در مجموع حدود ۶۶ درصد تغییرات این پدیده را توضیح می‌دهند.

نویسندگان بر همین اساس پیشنهاد می‌کنند سیاست‌گذاری در مدرسه و خانه به‌جای تمرکز بر فیلترینگ و وضع محدودیت‌های فنی، بر تقویت مهارت‌های ارتباطی، ایجاد فرصت‌های سالم برای دوستی و آموزش سواد رسانه‌ای متمرکز شود.

آن‌ها بر «ضرورت برنامه‌ریزی مناسب برای مدیریت سبک زندگی مجازی» تاکید می‌کنند؛ از تنظیم زمان استفاده از گوشی و اینترنت در خانه و مدرسه تا گفت‌وگوی صریح با نوجوانان درباره محتوای نامناسب، فشار هم‌سالان و خطر پنهان‌کاری آنلاین.

به باور پژوهشگران، هنگامی که نیازهای ارتباطی و عاطفی دانش‌آموزان در فضای واقعی بی‌پاسخ بماند، شبکه‌های مجازی جای آن را پر می‌کنند و بازگرداندن نوجوانان به تعادل روانی و اجتماعی روزبه‌روز دشوارتر می‌شود.

در این میان خشونت دیجیتال و آزار آنلاین علیه زنان نیز در جهان به‌سرعت در حال افزایش است. آمارهای جهانی از خشونت دیجیتال علیه زنان نشان می‌دهد که در بعضی کشورها تا ۵۸ درصد زنان خشونت دیجیتال و آزار آنلاین را تجربه کرده‌اند. علاوه بر این ۹۰ تا ۹۵ درصد از ویدیوهای دیپ فیک، با تصاویر زنان ساخته می‌شود که بخش عمده آن ناشی از سرقت و سوءاستفاده از تصاویر زنان است.

افزایش خشونت و آزار در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی هم‌زمان با گسترش هوش مصنوعی و فناوری‌های دیجیتال، سبب شده تا امسال «لزوم مقابله با خشونت دیجیتال» به یکی از بخش‌های اصلی روز جهانی منع خشونت علیه زنان تبدیل شود.

تعیین شعار «برای آزار آنلاین هیچ توجیهی وجود ندارد» به همین دلیل انجام شده تا توجهات بیشتری به این مساله جلب شود.

• 

  چرا خشونت نمادین خطرناک‌تر از خشونت فیزیکی است؟

خشونت دیجیتال علیه زنان چیست

خشونت دیجیتال علیه زنان به هر نوع خشونت مبتنی بر جنسیت گفته می‌شود که شامل سوء استفاده از اینترنت، فضای آنلاین و فناوری‌های دیجیتال برای آزار روانی، آزار جنسی، تهدید، سرکوب، جاسوسی، سرقت اطلاعات و نفرت پراکنی علیه یک یا چند زن است. حمایت از زن‌ستیزی نیز نوعی از خشونت دیجیتال علیه زنان است.

در موارد بسیاری، آزار و خشونت دیجیتال از یک پیام، یک نظر، یا یک پست به ظاهر کوچک شروع می‌شود، اما به‌سرعت به سیلی از تهدید و خشونت در دنیای مجازی و واقعی تبدیل می‌شود.

در موارد فراوانی، عکس‌های خصوصی زنان بدون رضایت دزدیده می‌شوند و با سوءاستفاده از ابزارهای مختلف از جمله هوش مصنوعی برای ساختن «دیپ‌فیک»‌های جنسی به کار می‌روند.

استفاده از فناوری‌های دیجیتال در اشکال مختلف و در اقدامات فردی یا سیستماتیک به‌عنوان ابزاری برای تهدید، شرمنده‌کردن، کنترل، ساکت‌کردن و سرکوب زنان مورد سوء استفاده قرار می‌گیرد.

خشونت و آزار دیجیتال و آنلاین امروز به واقعیتی ترسناک برای میلیون‌ها زن و دختر در جهان تبدیل شده است. برخی زنان حتی برای محافظت از خود و خانواده‌هایشان مجبور می‌شوند حساب‌های کاربری خود را حذف کنند.

این خشونت‌های دیجیتال و آنلاین برای بسیاری از زنان و دختران آسیب‌های روانی و جسمی واقعی در پی داشته و پیامدهایش به خانه‌، محل‌ کار و جوامع آنها گسترش یافته است.

خبرنگاران، کنشگران مدنی و فعالان حقوق بشر برای ساکت شدن پیام‌های تهدیدآمیز دریافت می‌کنند، در موارد بسیاری آزار زنان از دنیای مجازی به دنیای واقعی کشیده می‌شود و حتی به فجایعی چون تجاوز یا قتل و کشتن زنان نیز منجر می‌شود.

• 

  سازمان ملل: هر ۱۰ دقیقه یک زن و دختر در جهان به دست نزدیکانشان به قتل می‌رسند

خشونت دیجیتال علیه زنان؛ بخشی از خشونت سیستماتیک حکومتی در ایران

در کشوری مثل ایران، وجود حکومت ایدئولوژیک و مذهبی خود به عامل خشونت و از جمله خشونت دیجیتال علیه زنان تبدیل شده است.

جمهوری اسلامی به شکل سیستماتیک از فناوری‌های دیجیتال برای خشونت علیه زنان و سرکوب آنها سوءاستفاده می‌کند.

زنان در ایران علاوه بر خشونت خانگی و خشونت اجتماعی، و انواع قوانین زن‌ستیز، با انواع تهدیدات دیجیتال از پیام‌های تهدیدآمیز، آزار نیروهای سایبری، هک و سرقت اطلاعات تا احضار، بازداشت و محاکمه مواجه می‌شوند.

حتی موارد متعددی از احضار و بازداشت کنشگران و هنرمندان به‌دلیل انتشار عکس بدون حجاب اجباری وجود دارد که با خشونت سیستماتیک و با حمایت قوه قضائیه و دیگر دستگاه‌های سرکوبگر حکومتی، در بسیاری موارد به منع فعالیت زنان، محاکمه و زندانی شدن آنها منجر شده است.

• 

  ضرورت حمایت قانونی و ساختاری از زنان در برابر خشونت آنلاین

در کشورهای دیگر هم پادکست‌ها و برنامه‌هایی با محتوای زن‌ستیزانه و مروج مردسالاری افراطی در حال گسترش است که با نفرت پراکنی و انتشار اطلاعات غلط و تحریف شده، به خشونت دیجیتال و حتی فیزیکی علیه زنان دامن می‌زنند.

بر این موارد، باید نابرابری جنسیتی در دسترسی به فناوری‌های دیجیتال را نیز افزود. این نابرابری و محرومیت به ویژه در مورد زنان و دختران در جوامع روستایی و کم‌درآمد، بیشتر است.

برای آزار آنلاین هیچ توجیهی وجود ندارد

هر سال در روز جهانی منع خشونت علیه زنان یک کارزار ۱۶ روزه برای گسترش آگاهی از یکی از انواع خشونت علیه زنان برپا می‌شود. امسال این کارزار در فاصله ۲۵ نوامبر تا ۱۰ دسامبر بر «اتحاد برای پایان دادن به خشونت دیجیتال علیه زنان و دختران» تمرکز دارد.

این کارزار تاکید دارد که فضاهای آنلاین و دیجیتال باید در خدمت توانمندسازی زنان و دختران قرار گیرد اما در حال حاضر دنیای دیجیتال به میدان آزار، سوءاستفاده و حتی خشونت علیه میلیون‌ها زن و دختر در مناطق مختلف جهان تبدیل شده است.

برگزارکنندگان روز جهانی منع خشونت علیه زنان، امسال در فراخوان خود از زنان و دیگر کنشگران خواستند تا با هشتگ «هیچ توجیهی برای آزار آنلاین وجود ندارد» (NoExcuse#) به «خشونت دیجیتال علیه زنان» اعتراض و در کارزار ۱۶ روزه «منع خشونت دیجیتال علیه زنان» مشارکت کنند.

• 

  روایت زنان از خشونت؛ بازتولید نابرابری در قامت ارزش‌های فرهنگی

حمایت از کمپین‌های معترض به «خشونت علیه زنان» و حامی «برابری حقوقی زنان» یکی دیگر از راه‌های مشارکت در این کارزار جهانی است.

مشارکت کنندگان در کارزار جهانی منع خشونت علیه زنان، سال‌هاست که از رنگ نارنجی به‌عنوان نماد این روز استفاده می‌کنند و با پوشیدن لباس نارنجی در خانه، اماکن عمومی، محل کار، مدرسه و دانشگاه، در پی جلب توجه همگان به «لزوم منع خشونت علیه زنان» هستند.

این کارزار همچنین به‌دنبال «پاسخگو کردن و پایان دادن به مصونیت عاملان خشونت دیجیتال» و وادار کردن دولت‌ها برای «جرم‌انگاری خشونت دیجیتال علیه زنان» است.

بخشی از کارزار امسال روز جهانی منع خشونت علیه زنان بر «آموزش و مهارت‌های ایمنی آنلاین» و افزایش «سواد دیجیتال زنان» تمرکز دارد و از هدف‌های دیگر آن گسترش آگاهی از «انواع خشونت علیه زنان» و لزوم حمایت عمومی از زنان قربانی خشونت دیجیتال است.