جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۲۵ به سوسومو کیتاگاوا، ریچارد رابسون و عمر ام. یاغی، دانشمندان ژاپنی، بریتانیایی و آمریکایی، بهدلیل خلق نوعی سازه مولکولی تازه اهدا شد که میتواند مولکولها و گازها را درون خود جای دهد.
آکادمی سلطنتی علوم سوئد چهارشنبه ۱۶ مهر جایزه نوبل شیمی را به این سه دانشمند از دانشگاههای کیوتو ژاپن، دانشگاه ملبورن استرالیا و دانشگاه کالیفرنیا در برکلی آمریکا، به پاس «توسعه چارچوبهای فلزی-آلی» اهدا کرد.
سازههای مولکولی تازه آنها که با نام «چارچوبهای فلزی-آلی» یا به اختصار ام.اُو.اف (MOF) شناخته میشوند، شبکههایی بلوری هستند که درونشان پر از حفره و کانالهای میکروسکوپی است.
میتوان گفت این دانشمندان، «اتاقهایی برای شیمی» طراحی کردهاند؛ فضاهایی در ابعاد مولکولی که گازها و مواد شیمیایی میتوانند از میانشان عبور کنند.
کاربردهای ام.اُو.افها گسترده است و از استخراج آب از هوای بیابان گرفته تا جذب دیاکسیدکربن، ذخیره گازهای سمی و حتی تسریع واکنشهای شیمیایی را شامل میشود.
هاینر لینک، رییس کمیته نوبل شیمی، در توضیح اهمیت این دستاورد گفت: «آنها راههایی برای ساخت موادی کاملا نو یافتهاند که درونشان حفرههای بزرگی وجود دارد؛ حفرههایی که میتوان آنها را تقریبا مانند اتاقهای یک هتل تصور کرد؛ جایی که مولکولهای مهمان میتوانند وارد شوند و دوباره از همان مسیر خارج شوند.»
او افزود: «مقدار کمی از چنین مادهای میتواند شبیه کیف دستی هرماینی در مجموعه هری پاتر باشد و حجم عظیمی از گاز را در فضایی بسیار کوچک ذخیره کند.»
دستاورد این سه دانشمند
پایه این کشف به سال ۱۹۸۹ بازمیگردد؛ زمانی که رابسون تلاش کرد از ویژگیهای ذاتی اتمها برای ساخت سازههایی پیچیده استفاده کند.
او یونهای مس را با مولکولهای چهارشاخهای ترکیب کرد که در انتهای هر شاخه، گروهی شیمیایی وجود داشت و به یونهای مس متصل میشد.
نتیجه، بلوری منظم شبیه الماس بود؛ ساختاری سهبعدی با فضاهای خالی درون آن.
رابسون فورا دریافت که این سازه میتواند کاربردهای عظیمی داشته باشد اما ساختارش ناپایدار بود و بهسرعت فرو میریخت.
در دهه ۱۹۹۰ کیتاگاوا و یاغی، دو دانشمند دیگر، این مسیر را علمی و پایدار کردند.
کیتاگاوا نشان داد گازها میتوانند درون این سازهها جریان یابند و حتی پیشبینی کرد که ام.اُو.افها خاصیت انعطافپذیری دارند.
از سوی دیگر، یاغی نوعی ام.اُو.اف فوقالعاده پایدار تولید و ثابت کرد که میتوان با طراحی منطقی، ویژگیهای آن را تغییر داد تا عملکردهای تازهای پیدا کند.
از زمان این کشفیات، شیمیدانان دهها هزار نوع مختلف ام.اُو.اف ساختهاند.
امروز این مواد میتوانند در خط مقدم حل برخی از بزرگترین چالشهای بشر مانند جداسازی آلایندههای شیمیایی از آب، تجزیه مواد باقیمانده در محیط زیست، کاهش دیاکسید کربن و تامین آب از هوای خشک بیابانها، قرار گیرند.
به زبان ساده، این سه دانشمند با کنار هم چیدن اتمها و مولکولها، جهان کوچکی ساختهاند که میتواند در آیندهای نه چندان دور، زندگی روی زمین را دگرگون کند.
در روزهای گذشته جوایز نوبل در رشتههای فیزیک و پزشکی نیز اهدا شد.
جایزه نوبل فیزیک سال ۲۰۲۵ به جان کلارک، میشل دووره و جان مارتینیس، بهدلیل آزمایشهای این دانشمندان روی تراشههای الکترونیکی اهدا شد.
مری برانکو، فرد رمزدل و شیمون ساکاگوچی، سه دانشمند در حوزه زیستپزشکی نیز ۱۴ مهر بهدلیل کشفهای خود در حوزه «تحمل ایمنی محیطی» برنده جایزه نوبل فیزیولوژی یا پزشکی سال ۲۰۲۵ شدند.
اعلام جوایز نوبل با ادبیات در پنجشنبه ۱۷ مهر، صلح در ۱۸ مهر و یادبود نوبل در علوم اقتصادی در تاریخ ۲۱ مهر ادامه مییابد.
مراسم اهدای جوایز، ۱۹ آذر و همزمان با سالروز درگذشت آلفرد نوبل، صنعتگر ثروتمند سوئدی و مخترع دینامیت که بنیانگذار این جوایز بود، برگزار میشود.
جایزه نوبل با اعتباری بیبدیل و جایزه نقدی ۱۱ میلیون کرون سوئد (نزدیک به ۱.۲ میلیون دلار) همراه است.
بر اساس این تحلیل که چهارشنبه ۱۶ مهر منتشر شد، آنکارا میتواند تا سال ۲۰۲۸ بیش از نیمی از تقاضای گاز خود را از طریق افزایش تولید و واردات الانجی تامین کند و نیاز به تامین گاز از ایران و روسیه را به شدت کاهش دهد.
دونالد ترامپ، رییس جمهوری ایالات متحده، از ترکیه که متحد ناتوست خواسته تا روابط خود را در زمینه تامین انرژی با هر دو کشور ایران و روسیه کاهش دهد و با تلاش واشینگتن برای منزوی کردن مسکو و تهران در بازارهای جهانی انرژی همسو شود.
ایران در حال حاضر سالانه حدود ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز را طبق قراردادی که قرار است اواسط سال ۲۰۲۶ میلادی منقضی شود، برای ترکیه تامین میکند.
طبق تحلیل رویترز، بعید است آنکارا قرارداد را با همان شرایط تمدید کند زیرا بهدنبال «انعطافپذیری و تنوع بیشتر» است.
وزارت انرژی ترکیه تولید گاز داخلی را افزایش داده و قراردادهای چند میلیارد دلاری برای واردات الانجی از ایالات متحده و الجزایر امضا کرده است.
تا ۲۰۲۸ چه خواهد شد؟
محاسبات رویترز نشان میدهد تولید داخلی و واردات الانجی ترکیه تا سال ۲۰۲۸ میلادی از ۲۶ میلیارد متر مکعب در سال فراتر خواهد رفت - در مقایسه با ۱۵ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۲۵ - که برای پوشش بیش از نیمی از تقاضای سالانه ۵۳ میلیارد متر مکعبی گاز تخمین زده شده آن کافی خواهد بود.
شکاف واردات ۲۶ میلیارد متر مکعبی باقیمانده بسیار کمتر از ۴۱ میلیارد متر مکعبی خواهد بود که در حال حاضر از روسیه، ایران و آذربایجان وارد میشود.
به نوشته رویترز، ایران که در حال حاضر با تحریمهای جدید سازمان ملل و غرب بهدلیل برنامه هستهای و فعالیتهای نظامی خود مواجه است، میتواند شاهد از بین رفتن یکی از قابل اعتمادترین بازارهای صادراتی خود باشد، زیرا ترکیه در حال تغییر جایگاه خود به عنوان یک قطب گاز منطقهای است.
آنکارا همچنین ظرفیت صادرات مجدد خود را گسترش داده و اخیرا از طریق شرکت انرژی دولتی خود، بوتاس، قراردادهایی با مجارستان و رومانی امضا کرده است.
در حالی که ترکیه همچنان تاکید کرده به تامین گاز از همه تامینکنندگان موجود، از جمله ایران و روسیه ادامه خواهد داد، استراتژی بلندمدت آن بهطور فزایندهای، خریدهای انعطافپذیر الانجی را به قراردادهای ثابت خط لوله ترجیح میدهد.
شهریور ماه هم رسانههای داخلی و خارجی از کاهش کل صادرات ایران به عراق از جمله صادرات گاز طبیعی خبر دادند.
کارشناسان معتقدند ورود رقبای جدید به بازار عراق و افزایش تعرفهها در این کشور از عوامل کاهش صادرات ایران به عراق است.
وبسایت اقتصادی «اویل پرایس» ۳۱ شهریور گزارش داد صادرات گاز طبیعی ایران به عراق در فاصله آوریل تا اوت امسال ۴۰ درصد کاهش یافته است.
بر اساس گزارش فوربز، در سال ۲۰۲۵ بیش از سه هزار میلیاردر در سراسر جهان وجود دارد که مجموع ثروت آنها ۱۶.۱ تریلیون دلار برآورد شده است.
در میان کشورهای اروپایی، آلمان با ۱۷۱ میلیاردر و ارزش خالص ۶۷۶.۴ میلیارد یورو، در صدر این فهرست قرار دارد.
به گزارش یاهو فایننس، بر اساس فهرست فوربز، دیتر شوارتس با ثروتی معادل ۳۵ میلیارد یورو، ثروتمندترین فرد آلمان محسوب میشود و در رده ۳۷ جهان قرار دارد.
این آمار نشاندهنده تمرکز قابل توجه ثروت در بزرگترین اقتصاد اروپاست.
ایتالیا و انگلستان در ردههای بعدی
ایتالیا با ۷۴ میلیاردر در رتبه دوم دارندگان میلیاردهای اروپا قرار دارد. ارزش کل داراییهای این ثروتمندان ۲۸۹ میلیارد یورو برآورد شده و جیووانی فررو، با ثروتی برابر ۳۲.۶ میلیارد یورو، ثروتمندترین فرد این کشور به شمار میرود.
انگلستان نیز با ۵۵ میلیاردر و ارزش ۲۰۳ میلیارد یورو، سومین جایگاه را دارد.
مایکل پلت با ثروتی معادل ۱۶ میلیارد یورو در رتبه ۱۰۶ جهان قرار گرفته و ثروتمندترین فرد بریتانیا شناخته میشود.
فرانسه و حضور آرنو در صدر
فرانسه با ۵۲ میلیاردر رتبه چهارم اروپا را به خود اختصاص داده است.
برنار آرنو، مدیرعامل امپراتوری «الویاماچ» که مالک برندهای لویی ویتون، کریستین دیور و سفورا و برندهایی دیگر است، با ثروتی برابر ۱۵۲ میلیارد یورو پنجمین فرد ثروتمند جهان محسوب میشود.
آرنو که سال گذشته در صدر این فهرست قرار داشت، اکنون در مرکز بحثهای مربوط به مالیات بر ثروت در فرانسه قرار گرفته است.
توزیع نابرابر ثروت در اروپا
آمارها حاکی از آن است که آلمان، ایتالیا، انگلستان و فرانسه تنها کشورهای اروپایی هستند که بیش از ۵۰ میلیاردر دارند. سوئد و سوئیس نیز با ۴۵ و ۴۲ میلیاردر در ردههای بعدی قرار دارند.
اسپانیا علیرغم جایگاه پنجم در اقتصاد اروپا، تنها ۳۴ میلیاردر دارد و در رتبه هفتم قاره قرار میگیرد.
آمانسیو اورتگا با ثروتی معادل ۱۰۶ میلیارد یورو نهمین فرد ثروتمند جهان و ثروتمندترین فرد اسپانیا به شمار میرود.
ترکیه نیز با ۳۲ میلیاردر در ادامه این فهرست جای دارد.
دیگر کشورهای اروپایی از جمله ایرلند، بلژیک و جمهوری چک هر کدام ۱۱ میلیاردر دارند.
لهستان و قبرس نیز هر کدام ۱۰ میلیاردر در فهرست فوربز ثبت کردهاند.
فوربز در تهیه این فهرست ملیت افراد را معیار قرار داده و کشور محل اقامت آنها در نظر گرفته نشده است.
بررسی دادهها نشان میدهد کشورهای غرب و شمال اروپا ۶۱ درصد از کل میلیاردرهای این قاره را در اختیار دارند.
این وضعیت نشاندهنده تفاوتهای اقتصادی قابل توجه در قاره اروپا و تاثیر اندازه اقتصاد کشورها بر تعداد ثروتمندانشان است.
در سطح جهانی، تنها سه کشور آمریکا، چین و هند بیش از نیمی از میلیاردرهای جهان و مجموع ثروت آنها را در اختیار دارند که تمرکز شدید ثروت در این قدرتهای اقتصادی را آشکار میکند.
پنج مقام امنیتی چهارشنبه ۱۶ مهر به خبرگزاری رویترز گفتند که این حمله، روز چهارشنبه در منطقه کوهستانی کُرَم در شمال غرب پاکستان رخ داد.
به گفته آنان، ابتدا بمبهای کنار جادهای کاروان نظامی را هدف قرار دادند و سپس شمار زیادی از مهاجمان با سلاحهای سبک به تیراندازی پرداختند.
عملیات متقابل ارتش و بیانیه طالبان پاکستانی
ارتش پاکستان در بیانیهای اعلام کرد نیروهای کشتهشدهاش در جریان عملیاتی جان باختند که در آن ۱۹ شبهنظامی اسلامگرا نیز در منطقه مجاور اورکَزای کشته شدند.
در بیانیه دیگری که برای رویترز ارسال شده است، تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی - TTP) اعلام کرد که جنگجویانش کاروان ارتش را هدف قرار دادهاند.
در هفتههای اخیر حملات گروههای شورشی در مناطق مختلف پاکستان، بهویژه در مناطق مرزی با افغانستان، افزایش یافته است.
در هفته آخر شهریور، نیروهای امنیتی پاکستان ۳۱ شبهنظامی را در دو عملیات جداگانه در مناطق لکی مروت و بنو در خیبرپختونخوا کشتند.
ارتش پاکستان ۳۰ شهریور در بیانیهای اعلام کرد پس از دریافت گزارشهایی درباره حضور «خوارج وابسته به هند» در منطقه کولچی دیره اسماعیلخان خیبرپختونخوا، در عملیاتی، هفت شبهنظامی از جمله سه جنگجوی افغان کشته شدند.
اصطلاح «خوارج» عنوانی است که دولت پاکستان برای اشاره به اعضای گروه «جنبش طالبان پاکستان» (تحریک طالبان پاکستانی یا تیتیپی) به کار میبرد.
تشدید حملات و اتهام علیه افغانستان و هند
در ماههای اخیر، طالبان پاکستانی که هدف خود را سرنگونی دولت و استقرار «حکومت اسلامی سختگیر مورد نظر خود» عنوان میکند، حملاتش را علیه نیروهای امنیتی پاکستان افزایش داده است.
دولت اسلامآباد میگوید اعضای این گروه از خاک افغانستان برای آموزش و طراحی عملیات استفاده میکنند و تاکید دارد که هند از آنان حمایت مالی میکند. اتهامهایی که هر دو کشور آنها رد کردهاند.
در همین زمینه، گزارشهای اخیر از افزایش درگیریها میان نیروهای پاکستانی و شورشیان در مناطق مرزی خبر دادهاند؛ در حالی که اسلامآباد نگران گسترش نفوذ گروههای تندرو پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان است.
