حماس با آزادی گروگانهای اسرائیلی موافقت کرده و برخی از بخشهای کلیدی طرح صلح ایالات متحده برای خاتمه جنگ غزه را پذیرفته است. دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، نیز از اسرائیل خواسته بمباران غزه را متوقف کند. این تحولات میتواند به معنای پایان قریبالوقوع جنگ دوساله غزه باشد.
پس از آنکه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در جریان سفر اخیرش به واشینگتن از موافقت خود با طرح ترامپ خبر داد، اسرائیل اعلام کرد در زمینه «اجرای فوری» مرحله نخست آن خواهد کوشید.
با این حال، همچنان موانع بالقوهای بر سر راه وجود دارد: جدول زمانی دقیقی برای اجرای طرح ترامپ مشخص نشده، برخی از جنبههای لجستیکی ممکن است بهدلیل ویرانیهای غزه مشکلساز باشند، و مسائلی مانند خلع سلاح حماس و عقبنشینی اسرائیل به نظر میرسد هنوز حلنشده باقی ماندهاند.
این در حالی است که آتشبسهای پیشین در جنگ غزه با از سرگیری حملات اسرائیل و ادامه درگیریها راه به جایی نبردند.
آیا آتش اسلحهها در حال خاموش شدن است؟
هنوز نه. رویترز نوشت با وجود درخواست ترامپ برای توقف بمباران غزه در ۱۲ مهر، یک روز پس از آنکه حماس به طرح ترامپ پاسخ داد، نشانه چندانی از کاهش پایدار در حملات هوایی و گلولهبارانها مشاهده نشده است.
همچنین شمار قربانیان در غزه همچنان در حال افزایش است و دهها نفر از ۱۱ مهر تاکنون، پس از بیانیه حماس، کشته شدهاند.
مذاکرهکنندگان احتمالا ۱۴ مهر در مصر گرد هم آیند تا گفتوگوها برای پیشبرد روند صلح را آغاز کنند.
آیا این توافق به معنای پایان واقعی جنگ است؟
بهصورت بالقوه، بله. ترامپ گفته که مصمم است با این طرح ۲۰ مادهای به درگیری پایان دهد.
او ۱۱ مهر در پیامی در شبکههای اجتماعی اعلام کرد: «این تنها درباره غزه نیست، این درباره صلحی است که مدتها در خاورمیانه مورد انتظار بوده است.»
این توافق در ادامه تلاشهای پیشین برای برقراری آتشبس حاصل شده است. اولین آتشبس اندکی پس از آغاز جنگ در سال ۲۰۲۳ و دیگری اوایل سال جاری میلادی برقرار شدند، اما هر دو تنها چند هفته دوام آوردند و جنگ دوباره شعلهور شد.
این بار نیز موانع فراوانی وجود دارد و پاسخ حماس چندین مسئله کلیدی را بیپاسخ گذاشته است.
برای مثال، این گروه مسلح فلسطینی که حملهاش به اسرائیل در هفتم اکتبر ۲۰۲۳ موجب آغاز عملیات اسرائیل شد، موضع خود را درباره خلع سلاح که یکی از خواستههای اصلی طرح ترامپ و یکی از اهداف اعلامشده اسرائیل در جنگ به شمار میرود، مشخص نکرده است.
در همین حال، نتانیاهو طرحی را تایید کرده که مسیر احتمالی، ولی بهشدت مشروط، بهسوی تشکیل کشور فلسطین را ارائه میدهد؛ موضوعی که پیشتر نخستوزیر اسرائیل صراحتا گفته بود هرگز اجازه تحقق آن را نخواهد داد.
سایر محورهای احتمالی اختلاف بر سر طرح صلح ترامپ شامل زمانبندی و مرزهای عقبنشینی اسرائیل، و همچنین نحوه اداره آینده نوار غزه است.
اورن ستر، پژوهشگر ارشد مرکز بلفر هاروارد و رییس پیشین بخش برنامهریزی راهبردی نیروهای دفاعی اسرائیل، به رویترز گفت: «اینکه ترامپ توانسته همه طرفها را به درگیر شدن با این طرح وادارد، دستاوردی چشمگیر است، اما این آغاز فرآیند است، نه پایان آن.»
گام بعدی چیست و چه زمانی برداشته میشود؟
طرح ترامپ جدول زمانی روشنی ارائه نکرده و تنها در آن آمده که جنگ فورا پس از آنکه هر دو طرف با پیشنهاد موافقت کنند، پایان مییابد.
با این حال، پاسخ حماس همه ۲۰ بند را تایید نکرد. این گروه گفت «از طریق میانجیها، در مذاکرات برای بحث درباره جزئیات این فرآیند» مشارکت خواهد کرد.
طبق طرح ترامپ، همه گروگانها، زنده و کشتهشده، باید ظرف ۷۲ ساعت پس از پذیرش علنی توافق از سوی اسرائیل آزاد شوند، اما مشخص نیست که دقیقا چه زمانی شمارش معکوس این مهلت ۷۲ ساعته آغاز میشود، زیرا نتانیاهو چند روز پیش از پاسخ حماس با جدول زمانی موافقت کرده بود.
ممکن است چالشهای لجستیکی نیز در این میان تاثیرگذار باشد.
منابع نزدیک به حماس میگویند تحویل گروگانهای زنده ممکن است نسبتا ساده باشد، اما یافتن اجساد گروگانهای کشتهشده در میان ویرانههای غزه ممکن است بیش از چند روز به طول بینجامد.
اسرائیل میگوید از مجموع ۲۵۱ نفری که در حمله هفتم اکتبر حماس ربوده شدند، ۴۸ گروگان همچنان در غزه نگهداری میشوند. از این میان، تنها ۲۰ نفر در قید حیات هستند.
محاسبات سیاسی حماس و اسرائیل چیست؟
به نظر میرسد هر دو طرف، اسرائیل و حماس، در تلاشند تا واکنشی مثبت به طرح ترامپ نشان دهند، اما هر کدام محاسبات سیاسی خاص خود را دارند.
برای نتانیاهو، پذیرش این طرح میتواند تلاشی باشد برای حفظ روابط نزدیک با ترامپ و ایالات متحده بهعنوان متحدی حیاتی برای اسرائیل.
در عین حال، او میکوشد با دادن کمترین امتیاز ممکن، حمایت شرکای مذهبی ـ ملیگرای ائتلاف خود را که مخالف هرگونه توافق با فلسطینیان هستند و از ادامه جنگ حمایت میکنند، از دست ندهد.
در سوی دیگر، پاسخ حماس که شامل موافقت با آزادی گروگانها است، چندین مسئله را حلنشده باقی میگذارد.
عمجد عراقی، تحلیلگر گروه بینالمللی بحران، گفت ممکن است حماس توجه خود را از اسرائیل به سایر بازیگران منطقهای معطوف کرده باشد؛ از جمله میانجیهای مذاکرات، مانند قطر و مصر، یا کشورهای عربی و اسلامی دیگری که ترامپ را برای پایان دادن به درگیری تحت فشار قرار دادهاند.
او افزود: «در واقع حماس حرکت هوشمندانهای انجام داده است: با گفتن "بله و..." یا "بله اما...". در چنین رویکردی، آنها عملا توپ را دوباره به زمین نتانیاهو و همچنین کشورهای عربی انداختند.»
پاسخ حماس با طرح ترامپ مطابقت دارد؟
این گروه در چند مورد از پذیرش نکات اصلی طفره رفته یا آنها را دور زده است.
اولین مورد، آزادی گروگانهاست. حماس اعلام کرد گروگانهای اسرائیلی در غزه، چه زنده و چه کشتهشده، طبق فرمول تبادل مندرج در طرح آزاد خواهند شد.
حماس در عین حال به «شرایط میدانی لازم برای اجرای تبادل» گروگانها اشاره کرد، بدون آنکه مشخص کند این شرایط دقیقا چه هستند.
دومین موضوع، عقبنشینی اسرائیل از غزه است. حماس گفت چارچوب پایان جنگ را میپذیرد و همزمان به «عقبنشینی کامل اسرائیل» از نوار اشاره کرد.
این در حالی است که در طرح ترامپ آمده «نیروهای اسرائیلی برای آمادهسازی فرآیند آزادی گروگانها به خط توافقشده عقبنشینی خواهند کرد». این طرح همچنین «عقبنشینی مرحلهای» ارتش اسرائیل را مطرح کرده است.
سومین موضوع، اداره آینده نوار غزه است. حماس که از سال ۲۰۰۷ بر غزه حکومت میکند، گفت اداره غزه را به یک نهاد تکنوکرات فلسطینی با «حمایت فلسطینی، عربی و اسلامی» واگذار خواهد کرد.
در حالی که طرح ترامپ تصریح کرده یک دولت تکنوکرات فلسطینی تحت نظارت یک نهاد انتقالی بینالمللی به ریاست ترامپ و با مشارکت افرادی مانند تونی بلر، نخستوزیر پیشین بریتانیا، اداره غزه را بر عهده خواهد گرفت.
چهارمین موضوع، آینده حماس است. حماس گفته خود را بخشی از «چارچوب ملی جامع فلسطین» میبیند.
این گروه درباره خلع سلاح خود اظهارنظر نکرده است. حماس چنین اقدامی را پیشتر رد کرده بود.
طرح ترامپ تاکید کرده حماس هیچ نقشی در اداره غزه نخواهد داشت و خلع سلاح نوار غزه را ضروری دانسته است.
نشریه اسرائیلی واینت در تحلیلی نوشت که نتانیاهو در سخنانی با لحنی انتخاباتی، از «هماهنگی کامل» خود با رئیسجمهوری آمریکا سخن گفت و تاکید کرد که مذاکرات پیشِ رو در مصر تنها چند روز طول خواهد کشید تا حماس نتواند زمان را به سود خود از دست دهد. او افزود: «در مرحله دوم این طرح، اسرائیل خواستار خلع سلاح کامل حماس و غیرنظامی شدن غزه خواهد بود. اگر این هدف از مسیر دیپلماتیک حاصل نشود، اسرائیل از اقدام نظامی استفاده خواهد کرد.»
نخستوزیر اسرائیل همچنین ادعا کرد تغییر موضع حماس نتیجه فشارهای نظامی و دیپلماتیک تلآویو است و گفت «هیچگاه از گروگانها دست نکشیدهام». او بازگشت گروگانها را «تقریباً قطعی» دانست، هرچند مذاکرات در شرمالشیخ هنوز آغاز نشده و احتمالاً با موانع زیادی مواجه خواهد شد.
مقامهای اسرائیلی در گفتوگو با واینت گفتند که ترامپ در ارائه طرح صلح خود «نتانیاهو را غافلگیر نکرده» و دو طرف «پیش از بیانیه عمومی ترامپ درباره پاسخ حماس، در هماهنگی کامل» بودهاند. با این حال، منابع دیگر در اسرائیل گفتهاند که نتانیاهو از اقدام ناگهانی آمریکا بیاطلاع بوده و واکنش مقامات اسرائیلی در کاخ سفید «گویای سردرگمی اولیه آنها» بوده است.
به گزارش واینت، دونالد ترامپ مصمم است با پایان دادن به جنگ غزه، این اقدام را به عنوان موفقیتی شخصی و دیپلماتیک معرفی کند و حتی آن را فرصتی برای کسب جایزه نوبل صلح میبیند. اما او همزمان با دو چالش عمده روبهرو است: نتانیاهو که همچنان از «پیروزی کامل» سخن میگوید و حملات را ادامه میدهد، و حماس که از خلع سلاح و واگذاری کنترل غزه سر باز میزند.
در همین حال، منابع دولتی اسرائیل میگویند دولت آماده پذیرش طرح صلح است، زیرا بازگشت تمام گروگانها طی ۷۲ ساعت را «دستاوردی بیسابقه» میدانند. یکی از مقامات به واینت گفت: «اگر در پایان این روند گروگانها آزاد شوند، هیچ توافقی بد نیست.»
به نوشته این وبسایت اسرائیلی، تیم سیاسی نتانیاهو معتقد است بازگشت گروگانها میتواند موقعیت سیاسی او را حتی در صورت خروج متحدان راستگرایش، از جمله بنگویر و اسموتریچ، تقویت کند. همزمان، دولت ترامپ انتظار دارد اسرائیل در مذاکرات آینده انعطاف بیشتری نشان دهد، اما اورشلیم تاکید دارد که گفتوگوها تنها باید بر اساس «شرایط اسرائیل» پیش برود.
بازدیدی نادر و محدود از شهری که در پی دو سال جنگ به شدت ویران شده و دهها هزار فلسطینی در آن جان باختهاند و هدف آن ارائه روایتی از عملیات ارتش اسرائیل علیه حماس اعلام شد.
به گزارش آسوشیتدپرس، نیروهای ارتش اسرائیل در این بازدید یک خودروی زرهی حامل خبرنگاران را از گذرگاه نتساریم در مرکز نوار غزه عبور دادند؛ گذرگاهی که منطقه شمالی را از جنوبی جدا کرده و بهطور کامل تحت کنترل ارتش اسرائیل قرار دارد.
در مسیر حرکت، ویرانهها، آوارهای بتنی، و بقایای ساختمانهای منهدمشده، چهرهای مخوف از نابودی کامل شهر به نمایش میگذاشت. هیچ نشانهای از حیات در محلههای عبوری دیده نمیشد.
در محله صبرا، خبرنگاران از تپهای مشرف به یک بیمارستان متروکه اردنی بازدید کردند. به گفته یکی از فرماندهان ارتش اسرائیل، تونلی متعلق به حماس در مجاورت این مرکز درمانی کشف شده که بخشی از آن زیر ساختمان بیمارستان کشیده شده بود.
یک لوله فلزی بیرونزده از خاک، محل ورودی تونل را نشان میداد. سربازان همچنین ویدیوهایی از پرواز پهپادها درون این تونل پخش کردند که اتاقهایی حاوی مواد منفجره را نشان میداد.
در همین حال، یک مقام اردنی که نخواست نامش فاش شود، استفاده حماس از این بیمارستان را تکذیب کرد. خبرگزاری آسوشیتدپرس نتوانسته بهطور مستقل ادعای ارتش اسرائیل را تایید کند.
براساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، از ۳۶ بیمارستان موجود در نوار غزه، تنها ۱۴ مرکز هنوز بهطور محدود فعالاند و بقیه از کار افتادهاند. بسیاری از مراکز درمانی تحت فشار شدید حملات اسرائیل قادر به ادامه فعالیت نیستند.
ارتش اسرائیل میگوید حماس از این مراکز برای اهداف نظامی استفاده میکند، اما تاکنون شواهد قابل توجهی ارائه نکرده است.
یکی دیگر از نقاط بازدید، خانهای در نزدیکی همان بیمارستان بود که به گفته نظامیان، سابقاً پایگاه نیروهای حماس بود. شیشهها خرد شده و سقف و دیوارها سیمکشیهای درهمتنیده و یادداشتهایی به زبان عبری درباره نحوه نگهبانی داشتند.
نظامیان به خبرنگاران هشدار دادند که از پنجرهها فاصله بگیرند، چرا که روز پیش، تیراندازی از سوی تکتیراندازها در همان حوالی گزارش شده بود.
بهگزارش آسوشیتدپرس، در آستانه جنگ، جمعیت شهر غزه نزدیک به یک میلیون نفر بود، اما بخش بزرگی از آنان پس از آغاز حملات ویرانگر اسرائیل آواره شدند. بسیاری از محلههای شهری بهطور کامل نابود شده و تنها سازههای مخروبه باقیماندهاند.
برخی از ساکنان که در دوره آتشبس موقت بازگشته بودند، اکنون با تهدید تازهای از سوی ارتش اسرائیل مواجه شدهاند.
با آغاز مرحله تازه عملیات نظامی، ارتش اسرائیل از ساکنان خواست به مناطق جنوبی پناه ببرند و هشدار داد که افراد باقیمانده در غزه «حامی حماس» تلقی خواهند شد. با این حال، یک مقام ارشد ارتش که خبرنگاران را همراهی میکرد، موضعی نرمتر اتخاذ کرد و گفت: «ما هر روز تلاش میکنیم به مردم نشان دهیم که رفتن به جنوب امنتر است. اگر به مناطق پرجمعیت نزدیک شویم، عملیات را متوقف میکنیم و با راههای دیگر تلاش میکنیم آنها را از منطقه خارج کنیم.»
با وجود هشدارها، بسیاری از ساکنان هنوز در غزه ماندهاند؛ برخی ناتوان از جابهجایی، برخی دیگر بیمیل به آوارگی مجدد.
در این میان، همزمان با بازدید خبرنگاران، مقامهای اسرائیلی اعلام کردند که ارتش آماده اجرای مرحله نخست طرح صلح پیشنهادی دونالد ترامپ برای پایان جنگ و آزادی گروگانها است؛ طرحی که برخی مفاد آن از سوی حماس پذیرفته شده اما هنوز بخشهایی در دست مذاکره باقی مانده است.
یک مقام ارتش به آسوشیتدپرس گفت اسرائیل در حال انتقال مواضع خود از حالت تهاجمی به تدافعی است، اما در عمل تاثیر این تغییر بر وضعیت مردم غزه هنوز مشخص نیست.
بر اساس دادههای وزارت بهداشت غزه، از آغاز جنگ تاکنون بیش از ۶۷ هزار فلسطینی کشته شدهاند؛ آماری که به روایت این نهاد تحت کنترل حماس، حدود نیمی از آن را زنان و کودکان تشکیل میدهند. این وزارتخانه زیر نظر دولت حماس فعالیت میکند اما آمار آن از سوی سازمان ملل و ناظران بینالمللی قابل اتکاترین برآورد موجود شناخته میشود.
پایگاه خبری واینت جمعه ۱۱ مهر در تحلیلی نوشت این شرایط یادآور فشارهایی است که حزبالله در لبنان با آن مواجه است، با این تفاوت که برای حماس فشارها عمدتا از خارج و بهویژه از سوی دولتهای عربی اعمال میشود.
تحلیلگران میگویند اگر حتی قطر و ترکیه، نزدیکترین حامیان حماس، همراه سایر کشورهای عربی طرح ترامپ را تایید کنند، حماس در برابر اسرائیل تنها خواهد ماند.
چنین وضعیتی میتواند این گروه را در چشم جهان بهعنوان «مانع صلح» معرفی کند و اسرائیل را در موقعیتی برنده قرار دهد: یا حماس سلاحش را زمین میگذارد و ماهیتش از بین میرود، یا طرح را رد میکند و مسئول تداوم جنگ معرفی میشود.
منابع آگاه در دوحه از فشارهای سنگین بر رهبران حماس خبر میدهند.
در حالیکه سران حاضر در قطر ناچار به محاسبه هزینهها هستند، فرماندهان میدانی در غزه مانند عزالدین الحدّاد و رائد سعد بهشدت با این طرح مخالف هستند.
آنها در حالیکه در تونلها پنهان شدهاند، میدانند که غزه با خطر تخریب کامل و آوارگی جمعیت روبهرو است؛ اما از دید آنان پذیرش توافق معادل تسلیم است.
رد طرح صلح میتواند به چراغ سبز تازهای برای اسرائیل در جهت آغاز موجی دیگر از حملات ویرانگر منجر شود؛ حملاتی که محلهها را ویران، تلفات غیرنظامی را افزایش و احتمالا گروگانگیریهای تازهای را رقم خواهد زد.
با وجود این، کارشناسان تاکید دارند که حتی در صورت تصرف مجدد غزه به دست اسرائیل، حماس از بین نخواهد رفت و نیروهایش عمدتا به جنوب منتقل شدهاند.
در این میان، شکست تلاش برای ترور رهبران حماس در دوحه، نقطه عطفی راهبردی شد.
این عملیات ناموفق باعث شد قطر و اخوانالمسلمین بار دیگر در جایگاه اصلی میانجیگری قرار گیرند و حتی با حمایت تلویحی دولت ترامپ نقش پررنگتری پیدا کنند.
مقامات قطری که پیشتر به انتقال پول نقد به حماس و حمایت رسانهای از آن متهم بودند، اکنون به بازیگرانی کلیدی در روند دیپلماتیک تبدیل شدهاند.
به گفته ناظران، همین ناکامی اسرائیل در حذف رهبران حماس در خارج از غزه، بهجای پایان دادن به فعالیت این گروه، باعث تقویت موقعیت قطر بهعنوان میانجی و ادامه حیات حماس شد.
در نتیجه، با وجود ویرانیها و تلفات سنگین، جنگ همچنان ادامه دارد و به روالی معمول درگیریهای پرهزینه در غزه بدل شده است.
به نظر میرسد حماس میان دو انتخاب دشوار قرار گرفته است: پذیرش توافقی که ماهیت «مقاومت» را از آن میگیرد یا رد طرح و پذیرش پیامدهایی چون حملات ویرانگر جدید، کشتار غیرنظامیان و تشدید انزوا.
برای اسرائیل، هر دو مسیر میتواند به نوعی پیروزی تعبیر شود؛ اما برای مردم غزه، هردو انتخاب آیندهای پر از ابهام و رنج به همراه دارد.
به گزارش این روزنامه، طی چهار روز پس از اعلام طرح ترامپ، چند تحول مهم رخ داد. گروهی از کشورهای عربی و مسلمان از طرح حمایت کردند اما با ادبیاتی متفاوت از سند اصلی؛ نشانهای که نشان میدهد خواهان اصلاحاتی در متن هستند. تنها قطر آشکارا اعلام کرد که سند ترامپ باید مبنای مذاکره باشد و برخی بندهای مربوط به توافق پایان جنگ نیاز به شفافسازی دارند. این موضع پس از آن مطرح شد که دوحه با دریافت تضمینهای امنیتی بیسابقه از واشینگتن، موقعیت منطقهای خود را تقویت کرد.
هاآرتص مینویسد طرحی که ترامپ به نتانیاهو ارائه داد، با نسخهای که چند روز قبل با رهبران عربی به اشتراک گذاشته بود تفاوت داشت. نتانیاهو خواستار درج عباراتی مبهم درباره جدول زمانی خروج اسرائیل از غزه شد؛ خواستهای که ترامپ برای جلب موافقت اسرائیل پذیرفت، هرچند رهبران عرب بهشدت با آن مخالفت کرده بودند. همین تغییرات احتمالاً موجب خواهد شد که حماس پیش از هرگونه پذیرش، خواستار مذاکره مجدد و اصلاح سند شود.
طبق این طرح، حماس دو امتیاز مهم به دست میآورد: آزادی هزاران زندانی فلسطینی و تضمین مصونیت رهبرانش در قطر از حملات اسرائیل. اما نبود یک جدول زمانی مشخص برای خروج کامل اسرائیل از غزه، از نگاه حماس «نقطه شکست» توافق است، چرا که نتانیاهو میتواند پس از آزادی گروگانها بار دیگر جنگ را از سر بگیرد.
به نوشته هاآرتص، پرسش کلیدی این است که آیا ترامپ به کشورهای عربی اجازه خواهد داد بندهایی از طرح را تغییر دهند تا رضایت حماس جلب شود یا خیر. حماس میداند که رد توافق به معنای ادامه حملات اسرائیل است، اما تجربههای پیشین نشان میدهد این گروه همواره ترجیح داده جنگ را ادامه دهد تا اینکه توافقی بپذیرد که امکان بازگشت دوباره جنگ را فراهم کند.
با این حال، حماس تاکنون طرح ترامپ را رسماً رد نکرده و همین نکته به گفته تحلیلگران حیاتی است. قطر، مصر و ترکیه تلاش میکنند این گروه را به سمتی ببرند که طرح را نه رد کند و نه بیقید و شرط بپذیرد، بلکه در قالب یک «بله مشروط» وارد مذاکره شود.
در پایان، هاآرتص نتیجه میگیرد که تصمیم نهایی به دست ترامپ است: یا به نسخه اولیه طرح بازگردد و حمایت کشورهای عربی و شاید حماس را به دست آورد، یا با تغییرات مورد نظر نتانیاهو بایستد و خطر فروپاشی کامل روند صلح را بپذیرد.
