در حالی که با آغاز روند فعالسازی مکانیسم ماشه توسط طرفهای اروپایی، شمارش معکوس برای بازگشت دوباره تحریمها علیه حکومت ایران آغاز شده، مقامهای ارشد وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در جلسات خصوصی از بیاعتنایی مقامات دولت آمریکا به پیامهای تهران برای ازسرگیری مذاکرات خبر دادند.
بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال، مجید تختروانچی، معاون وزیر امور خارجه، روز شنبه در جلسهای خصوصی که با هدف توجیه سیاستهای جمهوری اسلامی و «مدیریت روایت رسانهای» برگزار شده بود، به مدیران رسانههای چاپی و آنلاین گفته است که کاخ سفید پیامهای تهران برای ازسرگیری مذاکرات را نادیده گرفته است.
بر اساس همین گزارش، پیشتر نیز کاظم غریبآبادی، دیگر معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در جلسهای مشابه که هفته گذشته در ساختمان وزارت امور خارجه برگزار شد، اعلام کرده بود: «۱۵ بار به شکلهای مختلف به واشینگتن پیام فرستادهایم تا مذاکرات از سر گرفته شود، اما هیچ پاسخی از سوی مقامات آمریکایی دریافت نکردهایم.»
در دور قبلی مذاکرات که با میانجیگری عمان برگزار شده بود، جمهوری اسلامی حاضر نشد با محدودیتهای درخواست شده برای غنیسازی در ایران موافقت کند و پیشنهاداتی که دولت آمریکا پس از چند دور مذاکره به جمهوری اسلامی ارائه داده بود را نپذیرفت.
علی خامنهای در همان زمان غنیسازی در خاک ایران را خط قرمز جمهوری اسلامی دانست و پیشنهادات آمریکا را رد کرد. در پی بنبست در مذاکرات بین حکومت ایران و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه دولت آمریکا، و اصرار جمهوری اسلامی بر غنیسازی در ایران، حملات اسرائیل به ایران آغاز شد و جنگ ۱۲ روزهای به وقوع پیوست.
پس از جنگ نیز آمریکا اعلام کرد که اگر جمهوری اسلامی با «غنیسازی صفر» در ایران موافقت کند رسیدن به توافق امکان پذیراست. اما مقامات جمهوری اسلامی حاضر به پذیرش این موضوع نشدهاند.
پیش از این نیز محمدرضا عارف، معاون اول مسعود پزشکیان، ۲۱ مرداد اعلام کرده بود که جمهوری اسلامی آماده است در «شرایط مناسب»، حتی بهصورت مستقیم با آمریکا مذاکره کند. عارف گفته بود: «به طرف مذاکرهکننده اعلام کردیم که حاضریم اعتمادسازی کنیم، اما انگار خود را به خواب زده است. کشور در شرایط متعادل آماده مذاکره است، چرا که مذاکره برای حفظ منافع دو طرف است که نباید موضوعی دیکته شود.»
علی خامنهای البته این موضوع را بار دیگر رد کرد. او در ۲ شهریور با متهم کردن مدافعان مذاکره مستقیم با ایالات متحده تاکید کرد «باطن قضیه دشمنی آمریکا» با مسائلی چون مذاکره مستقیم «حل نشدنی» است.
خامنهای آمریکا را به انجام اقداماتی «برای به زانو درآوردن و گوش بهفرمان کردن ملت ایران» متهم کرد و آن را «اهانت به ایرانیان» خواند و افزوده بود: «ملت از چنین توقع زشتی به شدت رنجیده است و در مقابل این خواسته با قدرت میایستد.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز ۱۵ مرداد درباره احتمال ازسرگیری مذاکرات با آمریکا گفت فعلا قرار قطعی وجود ندارد، اما پیامهایی رد و بدل شده و ادامه گفتوگوها بستگی به مصالح جمهوری اسلامی دارد.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز ۱۳ مرداد اعلام کرده بود هر طرحی که بتواند «حق غنیسازی در ایران» را تامین کند، در مذاکرات هستهای قابل بررسی خواهد بود.
پنجشنبه هفته گذشته، طرفهای اروپایی توافق برجام با ارسال نامهای به دبیرکل سازمان ملل و شورای امنیت روند فعالسازی «مکانیسم ماشه» را کلید زدند. روز جمعه نیز شورای امنیت سازمان ملل پشت درهای بسته نشستی را در این مورد برگزار کرد. در پایان این نشست طرفهای اروپایی برجام با صدور بیانیه مشترکی سه شرط برای جمهوری اسلامی تعیین کردند که در صورت پذیرش آنها، اجرای تحریمها به تاخیر خواهد افتاد. طبق قطعنامه فعلی، تحریمهای سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی ۳۰ روز پس از درخواست طرفهای عضو برجام باردیگر به اجرا در خواهد آمد.
به گزارش رویترز، اروپاییها شرط کردهاند که در این فاصله از سرگیری بازرسیهای آژانس، ارائه گزارش دقیق درباره ذخایر اورانیوم غنیشده و ورود به روند دیپلماتیک با آمریکا باید محقق شود.
مرور محتوای این رسانهها نشان میدهد حکومت ایران در حال زمینهسازی برای واکنشهای احتمالی از جمله خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) است، گرچه برخی چهرههای دیپلماتیک جمهوری اسلامی میکوشند چنین مواضعی را «غیردولتی» یا «شخصی» جلوه دهند.
روزنامه کیهان که زیر نظر نماینده رهبر جمهوری اسلامی منتشر میشود، در واکنشی شدید نوشت: «پاسخ ایران تنها یک جمله است: خروج از انپیتی. این تصمیم، سیلی سختی است که نهفقط محاسبات آمریکا و اروپا، بلکه کل معادلات قدرت در منطقه را دگرگون خواهد کرد.» این روزنامه ادامه داده که «حضور ایران در انپیتی معنایی جز دهنکجی به استقلال ملی ندارد.»
مدیرمسئول روزنامه کیهان که منصوب علی خامنهای است در سالها گذشته نیز بارها این درخواست (خروج از انپیتی) را در کنار بستن تنگه هرمز، با بهانههای مختلف مطرح کرده است.
روزنامه وطن امروز نیز خروج از انپیتی و پروتکل الحاقی را «نقطه عطف» در سیاست هستهای جمهوری اسلامی دانسته و نوشته است که ایران با این اقدام «نشان میدهد آماده است تا انتهای این مسیر را بپیماید.»
روزنامه جوان وابسته به سپاه پاسداران نیز با اتخاذ لحنی امنیتی، هدف فعالسازی مکانیسم ماشه را «قفل کردن سازوکار دفاعی ایران» توصیف کرده و پیشنهاد داده ایران «خروج شرطی از پیمان انپیتی» یا ارجاع موضوع به دیوان بینالمللی دادگستری را در نظر بگیرد.
این در حالی است که برخی مقامهای دیپلماتیک پیشین جمهوری اسلامی نسبت به این فضاسازیها هشدار دادهاند. علیاکبر صالحی، رئیس پیشین سازمان انرژی اتمی و وزیر خارجه اسبق، روز جمعه در واکنش به زمزمههای خروج از انپیتی تاکید کرد چنین تصمیمهایی تنها در حیطه اختیارات رهبر جمهوری اسلامی است. او اظهار داشت: «مجلس یا سایر ارگانهای حکومتی نمیتوانند بدون استفسار از رهبری درباره این موضوعات نظر دهند.» صالحی اینگونه اظهارات را موجب «سوءاستفاده بدخواهان» و تشدید مشکلات دیپلماتیک کشور دانست.
با این حال، برخی نمایندگان مجلس دوازدهم، مانند علیرضا سلیمی، وعده واکنش رسمی دادهاند. سلیمی گفت: «مکانیسم ماشه بیشتر آثار روانی دارد و ایران تجربه عبور از تحریمهای شدیدتر را در گذشته دارد.»
همزمان، یدالله جوانی، معاون سیاسی سپاه پاسداران نیز مدعی شد فعالسازی مکانیسم ماشه نمیتواند اقتصاد ایران را با مشکل اساسی مواجه کند و افزود: «بازگشت تحریمها مشروعیت حقوقی برای حمله نظامی ایجاد نخواهد کرد.»
روز گذشته و در پی ارسال نامه سه کشور اروپایی برای آغاز روند فعالسازی مکانیسم ماشه و بازگرداندن تحریمهای شورای امنیت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با صدور دستورالعملی محرمانه خطاب به مدیران و سردبیران رسانهها، خواستار اعمال محدودیت جدی بر نحوه پوشش خبری این موضوع شده بود.
در بخشی از این دستورالعمل از رسانهها خواسته شده بود تا با بهرهگیری از کارشناسان منطقهای و تحلیلهایی که حاکی از «ضعف اروپا» و «وابستگی آن به آمریکا» است، فضای رسانهای را بهگونهای مدیریت کنند که «قدرت ایران در مقابله با تحریمها» برجسته شود.
لحن هماهنگ رسانههای نزدیک به نهادهای امنیتی و بیت رهبری در حالی شدت گرفته که به باور تحلیلگران به نظر میرسد جمهوری اسلامی تلاش دارد از فضای ایجاد شده برای مانورهای سیاسی و امنیتی بهرهبرداری کند، از جمله تهدید به خروج از انپیتی. هرچند دولتمردان فعلی و چهرههای دیپلماتیک تلاش میکنند چنین مواضعی را به حاکمیت رسمی نسبت ندهند اما وابستگی این رسانهها به نهادهای امنیتی و حکومتی نقطه مقابل این ادعا را نشان میدهد.
بهرغم آسیب جدی به زیرساختهای هستهای، تمایل جمهوری اسلامی به پیگیری این مسیر خاموش نشده و تنها بر ابهام درباره میزان و موقعیت ذخایر اورانیوم و توانمندیهای فنی این کشور افزوده است.
بهنوشته فارنافرز، پس از این حملات دولت ترامپ بار دیگر خواستار توافقی شد که غنیسازی اورانیوم را بهطور کامل ممنوع کند؛ سیاستی موسوم به «غنیسازی صفر» که ایران تاکنون قاطعانه رد کرده است.
در صورت ناکامی، واشینگتن احتمالاً تنها به گزینههای نظامی و اطلاعاتی تکیه خواهد کرد؛ مسیری که اسرائیل بهشدت از آن حمایت میکند اما میتواند به چرخهای از درگیریهای منطقهای بدون تضمین توقف برنامه هستهای حکومت ایران منجر شود.
در عین حال منابع آگاه در تهران به خبرگزاریها گفتهاند که رهبر جمهوری اسلامی و بدنه اصلی حاکمیت به این جمعبندی رسیدهاند که مذاکره برای بقای نظام ضروری است. اگر این ارزیابی درست باشد، بهزودی امکان بازگشت طرفین به گفتوگو فراهم خواهد شد.
اولویت فوری آمریکا در این مذاکرات، بازگرداندن کامل نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی بر فعالیتهای هستهای ایران است؛ نظارتی که پس از تصویب قانون جدید در تهران متوقف شد.
فارنافرز تاکید میکند که اصلیترین شکاف میان دو طرف همچنان موضوع غنیسازی است. واشینگتن اصرار دارد تهران آن را بهکلی کنار بگذارد، اما حکومت ایران برنامه هستهای را بخشی از غرور ملی و نماد توان فناورانه خود میداند و تسلیم شدن در برابر خواسته آمریکا را بهمثابه «خیانت» قلمداد میکند. مقامات جمهوری اسلامی همچنین غنیسازی را بیمهای در برابر قطع احتمالی سوخت از سوی تامینکنندگان خارجی معرفی میکنند.
در چنین فضایی، پذیرش «غنیسازی صفر» برای تهران معادل تضعیف اقتدار نظام تلقی میشود. در مقابل، واشینگتن معتقد است مجموعهای از فشارهای نظامی، اقتصادی و انزوای بینالمللی میتواند حکومت ایران را به عقبنشینی وادار کند.
برخی کارشناسان خارجی پیشنهاد تشکیل کنسرسیوم چندملیتی برای تولید سوخت هستهای را دادهاند تا از انحراف احتمالی برنامه به سمت تسلیحات جلوگیری شود. اما این راهحل از نگاه واشینگتن و تهران با موانع جدی روبهرو است: آمریکا تمایلی به پذیرش غنیسازی در خاک ایران ندارد و تهران نیز حاضر نیست آن را به کشورهای عرب خلیج فارس واگذار کند.
به همین دلیل، مذاکرهکنندگان دو طرف بهدنبال توافقی موقت هستند که موضوع غنیسازی را به تعویق انداخته و صرفاً بر گامهای کوچکتر تمرکز کند. در این سناریو، ایران در برابر بازگشت نظارتهای آژانس و محدود کردن برخی فعالیتها، انتظار لغو بخشی از تحریمها و آزادسازی داراییهای بلوکهشده را خواهد داشت.
با این حال، فارنافرز هشدار میدهد که چنین توافقی بهدلیل عدم همکاری کامل تهران و خواستههای سنگین واشینگتن، چندان پایدار نخواهد بود.
بهنوشته فارنافرز، اگر گزینه نظامی جایگزین مذاکرات شود، آمریکا و اسرائیل باید برای عملیات مداوم علیه تاسیسات ایران آماده باشند؛ رویکردی که خطر درگیریهای گسترده و طولانیمدت را افزایش میدهد.
هرچند طرفداران این سیاست معتقدند برتری اطلاعاتی و هوایی آمریکا و اسرائیل میتواند برنامه حکومت ایران را مهار کند، اما ادامه این مسیر ممکن است تهران را به خروج از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) و حتی تصمیم برای ساخت بمب سوق دهد.
علاوه بر این، فشار نظامی میتواند واکنش حکومت ایران علیه اسرائیل و منافع آمریکا در منطقه را در پی داشته باشد و روابط واشینگتن با متحدان عرب خلیج فارس را تضعیف کند؛ متحدانی که خواستار کاهش تنش و حرکت به سمت همکاری منطقهای هستند.
فارنافرز راه بهتر را بازنگری در سیاست آمریکا و پذیرش توافقی میداند که غنیسازی محدود با نظارت شدید را ممکن کند. بر اساس این پیشنهاد، ایران میتواند تنها به اندازه نیازهای واقعی و کوتاهمدت صلحآمیز خود غنیسازی انجام دهد. ذخایر اورانیوم بالاتر از پنج درصد باید رقیق یا به خارج منتقل شود و سانتریفیوژهای مازاد نیز برچیده یا بهطور امن منتقل شوند.
توافق جدید همچنین باید [حکومت] ایران را ملزم کند که تمامی اورانیوم زیر پنج درصد را به شکل پودری تبدیل کرده و دسترسی فوری بازرسان آژانس به سایتهای مشکوک فراهم شود. در عوض، آمریکا میتواند بخشی از تحریمها را لغو و منابع مالی ایران در خارج را آزاد کند.
به گزارش فارنافرز، توافق تازه باید دائمی یا دستکم چند دههای باشد تا نگرانی از «بند غروب» مانند برجام ۲۰۱۵ برطرف شود. افزون بر این، واشینگتن باید با متحدان اروپایی و منطقهای خود برای اجرای مؤثر این توافق هماهنگ باشد.
همزمان، [حکومت] ایران نیز باید تعهد دهد از انتقال موشک، پهپاد و تجهیزات به گروههای نیابتی چون حزبالله و حوثیها خودداری کند.
مانع اصلی، مخالفت داخلی در آمریکا و اسرائیل است. ترامپ برای پذیرش توافقی جدید باید از فشار سیاسی مخالفان داخلی و نخستوزیر اسرائیل عبور کند. از سوی دیگر، فعال شدن مکانیسم «اسنپبک» در شورای امنیت، که بازگشت فوری تحریمها را امکانپذیر میکند، میتواند فضای مذاکرات را پیچیدهتر کند.
فارنافرز در پایان مینویسد، هرچند دستیابی به توافقی جامع با جمهوری اسلامی ایران بسیار دشوار است، اما واشینگتن باید نشان دهد پیش از روی آوردن به گزینههای نظامی همه مسیرهای دیپلماتیک را پیموده است.
در غیر این صورت، احتمال ورود دوباره آمریکا به یک جنگ طولانیمدت در خاورمیانه بیش از هر زمان دیگر وجود خواهد داشت.
این دستور که لحن آن نشاندهنده مداخله مستقیم حاکمیت در استقلال حرفهای رسانههاست، شش محور اصلی را بهعنوان «توصیه» به رسانهها ابلاغ کرده که در عمل بهمعنای خطدهی و سانسور آشکار تلقی میشود.
در این دستورالعمل آمده است که رسانهها باید با «حفظ آرامش روانی جامعه»، از انتشار هرگونه تیتر یا تحلیل «هیجانی»، «بحرانزا» یا «تحریکآمیز» در پوشش خبرهای مربوط به مکانیسم ماشه خودداری کنند.
به رسانهها تاکید شده که تیترهای آنها باید «آرام و متوازن» باشد و از «القا و برجستهسازی مشکلات اقتصادی» نیز بپرهیزند، زیرا ممکن است موجب «افزایش انتظارات تورمی» یا «افزایش قیمت ارز، طلا و سکه» شود.
همچنین از رسانهها خواسته شده است تا با بهرهگیری از کارشناسان منطقهای و تحلیلهایی که حاکی از «ضعف اروپا» و «وابستگی آن به آمریکا» است، فضای رسانهای را بهگونهای مدیریت کنند که «قدرت ایران در مقابله با تحریمها» برجسته شود.
انتشار تحلیلهایی که منجر به «تصویرسازی تیره از آینده» شوند نیز ممنوع اعلام شده است.
بر اساس برخی گزارشها، شورای عالی امنیت ملی هم دستورالعمل محرمانهای را برای اعمال محدودیت بر فضای رسانهای کشور در پی فعالسازی مکانیسم ماشه ابلاغ کرده است.
پیشتر و در ۲۰ مرداد، وزارت اطلاعات در نامهای محرمانه که نسخهای از آن به ایراناینترنشنال رسید، به وزارتخانهها و شرکتهای بزرگ هشدار داده بود فعالسازی مکانیسم ماشه موجب توقف فروش نفت ایران، وقوع بحرانهای بزرگ اقتصادی و امنیتی، رشد بیکاری و تشدید نارضایتی اجتماعی در کشور میشود.
این نهاد امنیتی از مجموعههای «حساس» اقتصادی خواسته بود در برابر فعالسازی این سازوکار، آمادگی کامل داشته باشند.
وزارت اطلاعات در پایان این نامه، مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه را پیشنهاد کرد.
این اقدامات شامل بازبینی فوری قراردادهای بینالمللی، شناسایی نقاط آسیبپذیر شرکتها در برابر تحریم، پایش فعال تهدیدات سایبری، طبقهبندی اسناد حساس و استفاده از ابزارهای پوشش ریسک ارزی است.
به گفته وزارت اطلاعات، اجرای این اقدامات میتواند «تابآوری» هلدینگهای اقتصادی کشور را در برابر سناریوی فعالسازی مکانیسم ماشه افزایش دهد.
بحرانهای داخلی اروپا و آمریکا برجسته شود
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه دستورالعمل خود بهصراحت از رسانهها خواسته سیاستها و اقدامات غرب را مورد انتقاد قرار دهند و تناقضها و بحرانهای داخلی اروپا و آمریکا را برجسته کنند.
دستورالعمل وزارت ارشاد در حالی صادر شده که برخی رسانهها در ایران در هفتههای گذشته گزارشهایی درباره تبعات احتمالی بازگشت تحریمهای سازمان ملل منتشر کرده بودند، از جمله احتمال کاهش ارزش ریال، دشواری بیشتر در صادرات نفت و محدودیتهای تازه در دسترسی به داراییهای ارزی.
اکنون به نظر میرسد حکومت ایران درصدد کنترل شدید روایت رسانهای از این رویداد بینالمللی و جلوگیری از شکلگیری فضای انتقادی و واکنشهای عمومی است.
مداخله مستقیم وزارت ارشاد در محتوای تولیدی رسانهها که پیش از این بارها تکرار شده است، بار دیگر مساله سانسور سیستماتیک در ایران را برجسته میکند.
با وجود مواضع تکراری مقامهای جمهوری اسلامی در زمینه «آزادی بیان در ایران»، در عمل نهادهای حکومتی با ابزارهای مختلف از جمله اخطار، توقیف، فیلتر و اعمال خط قرمزهای رسمی و غیررسمی، استقلال رسانهها را بهطور کامل سلب کردهاند.
این دستورالعمل جدید نیز نهتنها آزادی رسانهها در پوشش یکی از مهمترین تحولات دیپلماتیک سالهای اخیر را محدود میکند، بلکه نشاندهنده ناتوانی حاکمیت در مواجهه با بحرانهای بینالمللی و ترجیح آن به سرکوب اطلاعات بهجای شفافسازی و اقناع افکار عمومی است.
