در پی ارسال نامه سه کشور اروپایی برای آغاز روند فعالسازی مکانیسم ماشه و بازگرداندن تحریمهای شورای امنیت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با صدور دستورالعملی محرمانه خطاب به مدیران و سردبیران رسانهها، خواستار اعمال محدودیت جدی بر نحوه پوشش خبری این موضوع شد.
این دستور که لحن آن نشاندهنده مداخله مستقیم حاکمیت در استقلال حرفهای رسانههاست، شش محور اصلی را بهعنوان «توصیه» به رسانهها ابلاغ کرده که در عمل بهمعنای خطدهی و سانسور آشکار تلقی میشود.
در این دستورالعمل آمده است که رسانهها باید با «حفظ آرامش روانی جامعه»، از انتشار هرگونه تیتر یا تحلیل «هیجانی»، «بحرانزا» یا «تحریکآمیز» در پوشش خبرهای مربوط به مکانیسم ماشه خودداری کنند.
به رسانهها تاکید شده که تیترهای آنها باید «آرام و متوازن» باشد و از «القا و برجستهسازی مشکلات اقتصادی» نیز بپرهیزند، زیرا ممکن است موجب «افزایش انتظارات تورمی» یا «افزایش قیمت ارز، طلا و سکه» شود.
همچنین از رسانهها خواسته شده است تا با بهرهگیری از کارشناسان منطقهای و تحلیلهایی که حاکی از «ضعف اروپا» و «وابستگی آن به آمریکا» است، فضای رسانهای را بهگونهای مدیریت کنند که «قدرت ایران در مقابله با تحریمها» برجسته شود.
انتشار تحلیلهایی که منجر به «تصویرسازی تیره از آینده» شوند نیز ممنوع اعلام شده است.
بر اساس برخی گزارشها، شورای عالی امنیت ملی هم دستورالعمل محرمانهای را برای اعمال محدودیت بر فضای رسانهای کشور در پی فعالسازی مکانیسم ماشه ابلاغ کرده است.
پیشتر و در ۲۰ مرداد، وزارت اطلاعات در نامهای محرمانه که نسخهای از آن به ایراناینترنشنال رسید، به وزارتخانهها و شرکتهای بزرگ هشدار داده بود فعالسازی مکانیسم ماشه موجب توقف فروش نفت ایران، وقوع بحرانهای بزرگ اقتصادی و امنیتی، رشد بیکاری و تشدید نارضایتی اجتماعی در کشور میشود.
این نهاد امنیتی از مجموعههای «حساس» اقتصادی خواسته بود در برابر فعالسازی این سازوکار، آمادگی کامل داشته باشند.
وزارت اطلاعات در پایان این نامه، مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه را پیشنهاد کرد.
این اقدامات شامل بازبینی فوری قراردادهای بینالمللی، شناسایی نقاط آسیبپذیر شرکتها در برابر تحریم، پایش فعال تهدیدات سایبری، طبقهبندی اسناد حساس و استفاده از ابزارهای پوشش ریسک ارزی است.
به گفته وزارت اطلاعات، اجرای این اقدامات میتواند «تابآوری» هلدینگهای اقتصادی کشور را در برابر سناریوی فعالسازی مکانیسم ماشه افزایش دهد.
بحرانهای داخلی اروپا و آمریکا برجسته شود
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه دستورالعمل خود بهصراحت از رسانهها خواسته سیاستها و اقدامات غرب را مورد انتقاد قرار دهند و تناقضها و بحرانهای داخلی اروپا و آمریکا را برجسته کنند.
دستورالعمل وزارت ارشاد در حالی صادر شده که برخی رسانهها در ایران در هفتههای گذشته گزارشهایی درباره تبعات احتمالی بازگشت تحریمهای سازمان ملل منتشر کرده بودند، از جمله احتمال کاهش ارزش ریال، دشواری بیشتر در صادرات نفت و محدودیتهای تازه در دسترسی به داراییهای ارزی.
اکنون به نظر میرسد حکومت ایران درصدد کنترل شدید روایت رسانهای از این رویداد بینالمللی و جلوگیری از شکلگیری فضای انتقادی و واکنشهای عمومی است.
مداخله مستقیم وزارت ارشاد در محتوای تولیدی رسانهها که پیش از این بارها تکرار شده است، بار دیگر مساله سانسور سیستماتیک در ایران را برجسته میکند.
با وجود مواضع تکراری مقامهای جمهوری اسلامی در زمینه «آزادی بیان در ایران»، در عمل نهادهای حکومتی با ابزارهای مختلف از جمله اخطار، توقیف، فیلتر و اعمال خط قرمزهای رسمی و غیررسمی، استقلال رسانهها را بهطور کامل سلب کردهاند.
این دستورالعمل جدید نیز نهتنها آزادی رسانهها در پوشش یکی از مهمترین تحولات دیپلماتیک سالهای اخیر را محدود میکند، بلکه نشاندهنده ناتوانی حاکمیت در مواجهه با بحرانهای بینالمللی و ترجیح آن به سرکوب اطلاعات بهجای شفافسازی و اقناع افکار عمومی است.
به گفته خانواده، «لینزی و کریگ فورمن» که در جریان سفر موتورسیکلتسواری دور دنیا در ماه ژانویه بازداشت و بعدها به جاسوسی متهم شدند — اتهامی که خود آنها رد میکنند — روز چهارشنبه در دادگاهی در پایتخت ایران حاضر شدند، آن هم با یک وکیل دولتی که بهتازگی با او آشنا شدهاند.
پسر این زوج، «جو بنت»، با ابراز نگرانی عمیق نسبت به روند قضایی، گفت: «نمیتوانیم ببینیم که این وضعیت چگونه میتواند یک محاکمه عادلانه تلقی شود.» خانواده اظهار داشتند که هیچ اطلاعی از برگزاری جلسه دادگاه نداشتهاند و نبود شفافیت در این روند، بر نگرانیهایشان افزوده است.
او همچنین افزود: «قرار بود سفیر بریتانیا با کریگ دیدار کند اما این ملاقات انجام نشد. ما نمیدانیم آیا کریگ بهدلیل حضور در دادگاه در محل ملاقات نبوده یا اصلاً سفیر موفق به دیدار نشده است. این مسئله نگرانکننده است، چرا که کریگ بیش از سهونیم ماه است دیده نشده، و در آخرین مشاهده نیز بهشدت وزن کم کرده بود.»
به نوشته اسکاینیوز، کریگ فورمن اکنون ۲۵ روز است که در زندان اوین نگهداری میشود، بدون دسترسی به منابع مالی، در حالیکه زندانیان در ایران برای تهیه غذا، آب آشامیدنی و اقلام بهداشتی نیاز به اعتبار مالی دارند. دفتر امور خارجه بریتانیا (FCDO) تاکنون نتوانسته پولی به حساب او واریز کند، امری که وضعیت زندگی او را دشوارتر کرده است.
در همین حال، لینزی فورمن روز چهارشنبه با سفیر بریتانیا «هوگو شوتر» دیدار کرده و بستهای حاوی اقلام ضروری دریافت کرده است. خانواده میگویند که حداقل دیدار این دو با یکدیگر ممکن است مایه تسلی خاطرشان شده باشد.
دفتر امور خارجه بریتانیا اعلام کرده است که «ما عمیقاً نگران گزارشهایی هستیم مبنی بر اینکه دو شهروند بریتانیایی در ایران به جاسوسی متهم شدهاند. ما این پرونده را مستقیماً با مقامات ایرانی مطرح کردهایم و همچنان خدمات کنسولی ارائه میدهیم و با خانواده آنها در ارتباط نزدیک هستیم.»
دفتر امور خارجه همچنین به تمامی شهروندان بریتانیایی و دوتابعیتیهای ایرانی-بریتانیایی هشدار داده که بهدلیل «خطر قابل توجه بازداشت، بازجویی یا توقیف»، از سفر به ایران خودداری کنند.
بر اساس نامه ارسال شده به شورای امنیت سازمان ملل متحد، فرانسه، آلمان و بریتانیا از جمهوری اسلامی خواستهاند تا برای حل نگرانیها درباره برنامه هستهایاش در دیپلماسی سازنده مشارکت کند.
در این نامه آمده است: «سه کشور اروپایی متعهد است از تمام ابزارهای دیپلماتیک موجود برای تضمین اینکه ایران هرگز به سلاح هستهای دست نیابد، استفاده کند.»
این کشورها اضافه کردند که این امر شامل تصمیم این سه کشور برای فعالسازی مکانیسم بازگشت خودکار تحریمهای سازمان ملل متحد علیه جمهوری اسلامی است که امروز از طریق این نامه اطلاعرسانی میشود.
رویترز گزارش داد روسیه و چین پیشنویس قطعنامهای را در شورای امنیت نهایی کردهاند که خواستار تمدید ششماهه برجام و آغاز فوری مذاکرات میان همه طرفهاست؛ اقدامی همزمان با فعال شدن روند بازگرداندن تحریمها از سوی سه کشور اروپایی.
با این حال، معاون نماینده روسیه در سازمان ملل، تصمیم سه کشور اروپایی برای فعالسازی مکانیسم ماشه را فاقد وجاهت قانونی خواند و گفت روسیه و چین هنوز درخواستی برای رایگیری شورای امنیت سازمان ملل در مورد پیشنویس قطعنامه خود ارائه نکردهاند.
ایران هرگز نباید به دنبال سلاح هستهای برود
دقایقی پس از اعلام فعالسازی مکانیسم اسنپبک علیه تهران، وزرای خارجه فرانسه، آلمان و بریتانیا در بیانیهای مشترک اعلام کردند هدف اساسی مشترک آنها این است که ایران «هرگز به دنبال دستیابی یا توسعه سلاح هستهای نباشد».
آنها یادآور شدند برجام با همین هدف در سال ۲۰۱۵ و با تایید شورای امنیت تصویب شد، اما پس از خروج آمریکا در ۲۰۱۸ و کاهش تعهدات ایران از ۲۰۱۹، تهران محدودیتهای مربوط به اورانیوم غنیشده، آب سنگین، سانتریفیوژها و نظارت آژانس را نقض کرده است.
این بیانیه تاکید کرده است که ذخایر اورانیوم ایران اکنون بیش از ۹ برابر «مقدار قابل توجه» است و توجیه غیرنظامی ندارد، بنابراین برنامه هستهای ایران تهدیدی برای صلح و امنیت جهانی است.
بر این اساس، سه کشور ششم شهریور به شورای امنیت اطلاع دادند که ایران در «عدم پایبندی اساسی» به برجام قرار دارد و مکانیسم ماشه را فعال کردهاند.
این روند ۳۰ روزه در صورت عدم تصویب قطعنامه جدید، تحریمها و محدودیتهای شش قطعنامه پیشین شورای امنیت را بازمیگرداند.
با این حال، آنها اعلام کردند در این مدت برای یافتن راهحل دیپلماتیک و بازگرداندن ایران به تعهدات مذاکره خواهند کرد.
واکنش مقامهای غربی
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، از اقدام سه کشور اروپایی برای فعالسازی مکانیسم ماشه استقبال کرد و گفت این کشورها نشان دادند ایران در «نقض اساسی تعهدات هستهای» قرار دارد.
او افزود واشینگتن با اروپا و شورای امنیت برای بازگرداندن تحریمها همکاری میکند، هرچند همچنان آماده «گفتوگوی مستقیم با ایران» است.
ژان نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، با تاکید بر اینکه تشدید فعالیتهای هستهای ایران «نباید بیش از این ادامه پیدا کند»، گفت سه کشور اروپایی (E3) مصمم هستند از دوره ۳۰ روزهای که با فعال شدن این روند آغاز شده، برای گفتوگو با ایران استفاده کنند.
او با بیان اینکه این اقدام به معنای پایان دیپلماسی نیست و همچنان فرصت برای تعامل وجود دارد، تاکید کرد تصمیم برای بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه ایران «نشانهای برای پایان مذاکرات» تلقی نمیشود و هدف از آن جلوگیری از ادامه روندی است که به گفته او میتواند پیامدهای جدی برای امنیت بینالمللی داشته باشد.
یوهان داوید وادِفول، وزیر خارجه آلمان اعلام کرد برلین اکنون از ایران انتظار دارد که همکاری کامل با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و تعهد روشن به مذاکرات مستقیم با سه کشور اروپایی نشان دهد.
او تاکید کرد تصمیم برای فعالسازی مکانیسم اسنپبک علیه تهران به معنای پایان دیپلماسی نیست و میتواند «آغاز مرحلهای تازه در روند مذاکرات» باشد.
استقبال مقامهای اسرائیل از فعال کردن مکانیسم ماشه
دنی دانون، سفیر اسرائیل در سازمان ملل، از تصمیم سه کشور اروپایی برای بازگرداندن تحریمها علیه ایران استقبال کرد و گفت: «کشورهای جهان نیز به مبارزه با محور شرارت میپیوندند؛ این گامی مهم در مسیر توقف برنامه هستهای ایران است.»
الی کوهن، وزیر انرژی اسرائیل از فعالسازی سازوکار ماشه برای بازگشت تحریمها توسط آلمان، بریتانیا و فرانسه استقبال کرد.
کوهن افزود: «تنها تهدید نظامی معتبر و قدرتمند همراه با تحریمهای فلجکننده میتواند «رژیم ترور» را به زانو درآورد و تهدید ایران علیه امنیت و ثبات جهانی را خنثی کند.»
یائیر لاپید، نخستوزیر پیشین اسرائیل، با قدردانی از تصمیم سه کشور اروپایی برای بازگرداندن تحریمها علیه جمهوری اسلامی گفت این اقدام مهم باید پس از مهلت ۳۰ روزه اجرا شود.
او تأکید کرد ایران بارها توافق هستهای را نقض کرده و اکنون زمان فشار حداکثری است تا این رژیم یا مسیرش را تغییر دهد یا سقوط کند.
جمهوری اسلامی فعال کردن مکانیسم ماشه را «غیرقانونی» خواند
وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی پنجشنبه ششم شهریور اقدام فرانسه، آلمان و بریتانیا برای فعالسازی مکانیسم ماشه را «غیرقانونی، ناموجه و مغایر قطعنامه ۲۲۳۱» خواند و آن را به «شدیدترین شکل» محکوم کرد.
در بیانیه این وزارتخانه آمده است سه کشور اروپایی «هیچ صلاحیت حقوقی یا اخلاقی» برای توسل به این سازوکار ندارند و اعلان آنان «باطل و بیاثر» است.
جمهوری اسلامی تاکید کرده روند حلوفصل اختلافات در برجام مشورتی و چندمرحلهای است و اروپاییها این مسیر را طی نکردهاند.
عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی نیز فعالسازی مکانیسم اسنپبک و بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را «غیرموجه و غیرقانونی» توصیف کرد و گفت جمهوری اسلامی برای حفظ و تامین حقوق و منافع ملی خود به نحو مقتضی به این اقدام غیرقانونی و ناموجه سه کشور اروپایی پاسخ خواهد داد.
او افزود: «امیدواریم سه کشور اروپایی با اتخاذ رویکردی مسئولانه و درک واقعیتهای موجود، این حرکت نادرست خود را ظرف روزهای پیش روی به نحو مناسب اصلاح کنند.»
نمایندگی جمهوری اسلامی در سازمان ملل نیز با پستی در شبکه ایکس تهدید کرد: «اعضای شورای امنیت در لحظهای سرنوشتساز قرار دارند؛ یا از پیشنویس روسیه و چین برای تمدید فنی و ادامه دیپلماسی حمایت کنند یا با فعالسازی مکانیسم ماشه موجب عواقب جدی شوند.»
عباس گودرزی، سخنگوی هیئت رییسه مجلس، در واکنش به فعالسازی مکانیسم ماشه گفت این سازوکار «مطلقا قابل اجرا نیست» زیرا مبنای آن با اصول حقوقی و فنی مغایرت دارد.
او افزود آمریکا باید به دلیل خروج از برجام تنبیه و سه کشور اروپایی نیز به علت عدم پایبندی به تعهداتشان توبیخ شوند.
همزمان با بالا گرفتن بحث فعال شدن مکانیسم ماشه، کاربران در شبکههای اجتماعی واکنش گستردهای به این خبر نشان دادهاند.
محمدی در این نامه که پنجشنبه ششم شهریور در حساب اینستاگرام او منتشر شد، نوشت برخوردهای غیرقانونی و سرکوبگرانه علیه وکیلان دادگستری بهطور چشمگیری افزایش یافته و اکنون به ابزاری برای خاموشکردن صدای مدافعان حقوق بشر و عدالت تبدیل شده است.
به گفته محمدی، این سیاستها دربرگیرنده مجموعهای از محدودیتهای هدفمند است؛ از جمله اجرای تبصره ماده ۴۸ آیین دادرسی کیفری که متهمان امنیتی را تنها به وکلای مورد تایید رئیس قوه قضاییه محدود میکند و همچنین محرومکردن متهمان از حق دسترسی به وکیل در مراحل تحقیقات مقدماتی.
او افزود که جلوگیری برخی قضات از حضور وکلای مستقل در دادگاهها، خودداری از ابلاغ آرای صادر شده به وکلای مدافع و نیز تماسها و احضارهای تهدیدآمیز نهادهای امنیتی علیه وکلا نیز بخشی از این سیاستهای سرکوبگرانه است.
در سالهای اخیر دهها وکیل دادگستری در ایران به دلیل دفاع از متهمان سیاسی و عقیدتی با فشارهای امنیتی، احکام سنگین زندان و حتی ابطال پروانه وکالت مواجه شدهاند.
به گفته ناظران حقوق بشری، دستگاه قضایی جمهوری اسلامی بهطور سیستماتیک وکلا را بهعنوان بخشی از چرخه سرکوب هدف قرار میدهد تا امکان دفاع مستقل از زندانیان سیاسی و عقیدتی عملا از میان برود.
پرونده محمد نجفی
محمدی در ادامه به تازهترین نمونه سرکوب وکلا در ایران اشاره کرد و نوشت درحالیکه تعدادی از وکلا همچنان با احکام سنگین در زندان بهسر میبرند یا در معرض پروندهسازیهای امنیتی قرار دارند، شعبه اول دادگاه عالی قضات پروانه وکالت محمد نجفی، وکیل حقوق بشری و زندانی سیاسی را باطل کرده است.
نجفی بر اساس این حکم، به محرومیت دائم از حرفه وکالت محکوم شده؛ تصمیمی که اخیرا در زندان اوین به او ابلاغ شده است.
این وکیل دادگستری، پیشتر نیز بهدلیل پیگیری پروندههای نقض حقوق بشر، از جمله مرگ مشکوک وحید حیدری، یکی از معترضان دیماه ۱۳۹۶ در بازداشتگاه اراک، بازداشت و به حبسهای طولانیمدت محکوم شده است.
او در چند پرونده جداگانه با ۱۴ اتهام به بیش از ۲۱ سال حبس محکوم شده است و به نوشته سایت حقوق بشری هرانا، تاکنون تجمیع احکام برای محکومیتهایش صورت نگرفته است.
محمدی در پایان تاکید کرد: «سرکوب و تحت فشار گذاشتن وکلا، نه فقط سرکوب آنها، بلکه سرکوبِ حق دفاع برای تکتک شهروندان، متهمان و زندانیان است.»
او از گزارشگر ویژه سازمان ملل خواست وضعیت وکلای مستقل، شرایط زندان و فشارهای امنیتی علیه آنان را در دستور کار قرار داده و جمهوری اسلامی را برای آزادی وکلا و حفظ استقلال و شان این حرفه تحت فشار قرار دهد.
بررسیها نشان میدهد که جمهوری اسلامی از آغاز روی کار آمدن خود همواره وکلای دادگستری، از جمله وکلای معترضان بازداشتشده و فعالان مدنی و سیاسی منتقد حکومت را بازداشت، شکنجه و زندانی کرده است.
همچنین در چهار سال گذشته خشونت علیه وکلا در ایران به بحرانی کمسابقه تبدیل شده و طی این مدت دستکم ۴۱ وکیل دادگستری هدف سوءقصد قرار گرفتهاند که از میان آنها هشت نفر جان خود را از دست دادهاند.
این سازوکار که در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) پیشبینی شده بود، به کشورهای امضاکننده این امکان را میدهد که در صورت نقض تعهدات از سوی ایران، پس از طی مراحل پیشبینی شده، تحریمهای پیشین سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی را بازگردانند.
فشار بیشتر و تهدید واکنش شدید ایران
فعالسازی اسنپبک، بهطور خودکار تمام تحریمهای تعلیقشده شورای امنیت را بازمیگرداند و فشار اقتصادی گستردهای بر تهران وارد خواهد کرد. مقامهای ایرانی پیشتر هشدار دادهاند که چنین اقدامی میتواند منجر به خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) شود.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه حکومت ایران، در گفتوگو با تلویزیون دولتی اعلام کرد که اگر اروپا این مسیر را دنبال کند، تهران نیز همکاری خود با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را متوقف خواهد کرد.
بینتیجه ماندن گفتوگوها در ژنو
مذاکرات اخیر میان دیپلماتهای ارشد جمهوری اسلامی و سه کشور اروپایی در ژنو بینتیجه به پایان رسید. یک منبع مطلع به آکسیوس گفت که «ایران هیچ پیشنهاد ملموس و مشخصی روی میز نگذاشت» و ضمن رد تمدید ضربالاجل، مسیر برای بازگرداندن تحریمها را باز کرد.
پیشتر، فرانسه، آلمان و بریتانیا تا پایان ماه اوت به حکومت ایران فرصت داده بودند تا از نقض تعهدات هستهای خود دست بکشد، مذاکرات را از سر بگیرد، دسترسی کامل به بازرسان سازمان ملل را فراهم کند و در مورد ذخایر اورانیوم ۶۰ درصد غنیشده شفافسازی کند. اما ظاهراً جمهوری اسلامی به هیچیک از این خواستهها پاسخ مثبتی نداد.
دیپلماتهای اروپایی: ایران سالهاست تعهداتش را نقض میکند
یک دیپلمات اروپایی در گفتوگو با آکسیوس گفت: «رهبران سه کشور اروپایی بر این باورند که ایران سالهاست بهطور واضح و پیوسته تعهدات خود در چارچوب برجام را نقض کرده است، بدون آنکه هیچ اقدام اصلاحی جدی انجام دهد.»
آمریکا سکوت کرده؛ تحریمها تا پیش از ریاست روسیه اجرا میشوند
وزارت خارجه آمریکا از اظهار نظر رسمی درباره این اقدام اروپاییها خودداری کرده است، اما بهنظر میرسد واشینگتن نیز با این مسیر همراه است. منابع اروپایی میگویند فرایند فعالسازی اسنپبک ۳۰ روز طول خواهد کشید و تلاش میشود تا پیش از آغاز ریاست دورهای روسیه بر شورای امنیت در ماه اکتبر، این تحریمها نهایی شوند.
با این حال، یک دیپلمات اروپایی تأکید کرده است که «فعالسازی اسنپبک به معنای پایان دیپلماسی نیست» و سه کشور اروپایی همچنان مایل به گفتوگو با حکومت ایران در هفتههای آینده هستند.
