قصه پُرغصه مهاجران افغانستانی در ایران؛ تبعیض‌های ساختاری و محدودیت‌های گسترده

با این حال، قوانین، سیاست‌های رسمی و رویه‌های اجرایی، فضایی آکنده از تبعیض و محدودیت برای آنها ایجاد کرده که پیامدهای جدی بر زندگی، آینده و کرامت انسانی‌شان داشته است.

موج تازه سخت‌گیری‌ها و خشونت علیه افغانستانی‌های مقیم ایران پس از جنگ ۱۲روزه اخیر، فرصتی شد تا بار دیگر نوری بر گستره تبعیض ساختاری که دهه‌هاست به این بخش از جامعه تحمیل می‌شود، تابانده شود. کارنامه سیاه جمهوری اسلامی در زمینه حقوق بشر علیه شهروندان خود گاهی باعث می‌شود فراموش کنیم انسان‌های دیگری هم در همان سرزمین سال‌هاست زندگی می‌کنند و به بخشی از جامعه تبدیل شده‌اند، اما زخم‌های دردناکی را تجربه می‌کنند.

قصه پرغصه افغانستانی‌ها در ایران سال‌هاست ادامه دارد و بسیاری از ما تنها گاهی گوشه‌ای از آن را می‌بینیم، در حالی که این رنج‌ها بخش جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره آنها شده است.

برای آگاهی از ابعاد مختلف محدودیت‌هایی که افغانستانی‌ها در ایران تجربه می‌کنند، از مدتی پیش پیگیر وضعیت جمعی از آنها شده بودم. در این یادداشت، مهم‌ترین مصادیق این تبعیض‌ها را با هم مرور می‌کنیم:

۱. محدودیت تحصیل در رشته‌های دانشگاهی
دانشجویان افغانستانی از تحصیل در رشته‌های «برتر» مانند مهندسی، هوافضا، فیزیک و بسیاری از رشته‌های پرمتقاضی دانشگاه‌های ایران محروم‌اند. این تبعیض ساختاری باعث شده حتی دانش‌آموزان مستعد نتوانند مسیر علمی دلخواه‌شان را ادامه دهند.

بر اساس دستورالعمل «شرایط تحصیل اتباع خارجی در دانشگاه‌های ایران»، افزون بر ممنوعیت انتخاب برخی رشته‌ها یا دانشگاه‌ها در برخی استان‌ها، پذیرش آنها منوط به داشتن دیپلم رسمی مدارس داخل کشور است و تنها یک بار امکان تحصیل در هر مقطع (کاردانی، کارشناسی، دکتری حرفه‌ای) برای آنها وجود دارد. اگرچه «آیین‌نامه تسهیل ادامه تحصیل دانش‌آموزان افغان و عراقی» مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی ابلاغ شده، اما در عمل بسیاری از رشته‌های کلیدی همچنان مسدود مانده‌اند.

۲. ممنوعیت خرید ملک
مهاجران افغانستانی اصولاً حق خرید ملک ندارند؛ مگر آنکه «اقامت ویژه» دریافت کنند که منوط به سپرده‌گذاری مبلغی هنگفت در بانک است. شواهد قانونی مشخصی در دسترس نیست اما به گفته شاهدان، رویه‌های طولانی‌مدت اجرایی، این محدودیت را تایید می‌کنند.

۳. محدودیت شدید اشتغال
مجوز کار فقط در مشاغل خاص و عمدتاً ساده صادر می‌شود. بر اساس مواد ۱۲۰ تا ۱۲۹ قانون کار و آیین‌نامه اجرایی آن، اتباع بیگانه تنها با اقامت رسمی و پروانه کار مجاز به اشتغال‌اند. ماده ۱۸۱ قانون کار نیز کارفرمایان متخلف را به ۹۱ تا ۱۸۰ روز حبس محکوم می‌کند. بخشنامه‌های وزارت کار نیز از سال ۱۳۹۱ محدودیت حرفه‌ای را رسمی کرده‌اند.

۴. محدودیت‌های آموزشی
بسیاری از کودکان افغانستانی اجازه تحصیل در مدارس دولتی یا غیردولتی را ندارند و تنها در مدارس خودگردان (با مجوز افغانستان) می‌توانند درس بخوانند. ثبت‌نام منوط به مدارک اقامت معتبر مانند کارت آمایش، پاسپورت الکترونیک یا دفترچه اقامت است؛ برگه سرشماری و گذرنامه غیرالکترونیک فاقد اعتبارند. این محدودیت‌ها با سخنان علی خامنه‌ای درباره لزوم تحصیل همه کودکان در تضاد است. موضوعی که جمهوری اسلامی علاقه دارد در نامه‌نگاری‌ها با سازمان ملل، بر آن تاکید کند.

۵. مشکلات گواهینامه رانندگی
گواهینامه رانندگی معمولاً تنها به دارندگان پاسپورت اقامت معتبر و مشروط به تاهل داده می‌شود. حتی در این موارد هم گواهینامه به گفته تعدادی از شاهدان فقط به یک نفر از هر خانواده تعلق می‌گیرد و اعتبار آن یک‌ساله است. مقررات رسمی دراین‌باره صراحت ندارد اما طبق بخشنامه‌های پلیس این محدودیت‌ها اجرا می‌شود.

۶. محدودیت‌های ارتباطی
مدت‌ها سقف سه سیم‌کارت فعال وجود داشت اما به گفته تعدادی از این مهاجران، اخیراً بسیاری از سیم‌کارت‌ها مسدود شده و قرار است سیاست «تک سیم‌کارتی» اعمال شود.

۷. چالش‌های بانکی و مالی
افتتاح حساب بانکی دشوار و سلیقه‌ای است. بانک‌ها گاه بدون اطلاع قبلی حساب‌ها را مسدود می‌کنند. دریافت دسته‌چک هم تقریباً غیرممکن است مگر برای سرمایه‌گذاران پردرآمد. این محدودیت‌ها بیشتر ناشی از رویه‌های داخلی بانک‌هاست.

۸. محدودیت‌های رانندگی و پلاک خودرو
هر مهاجر تنها اجازه داشتن یک پلاک فعال خودرو دارد. رانندگی با وانت، موتورسیکلت و ماشین‌آلات سنگین ممنوع است. این محدودیت‌ها بیشتر ناشی از دستورالعمل‌های انتظامی‌اند.

۹. مشکل بیمه درمانی
گرچه طبق قانون کار، کارفرمایان موظف به بیمه کارگران با پروانه کار هستند، اما در عمل بسیاری از کارفرمایان این وظیفه را انجام نمی‌دهند و فقط برخی خدمات حداقلی به اتباع ارائه می‌شود.

۱۰. بازداشت‌های گسترده و غیرانسانی
طرح‌های دوره‌ای «جمع‌آوری اتباع» بدون بررسی دقیق وضعیت اقامت اجرا می‌شود. ماده ۱۱ قانون ورود و اقامت اتباع بیگانه (مصوب ۱۳۱۰) و بند «د» ماده ۱۳ اصلاحی (۱۳۳۶) مجازات اخراج و اقامت اجباری را مقرر کرده‌اند، اما اجرای این قوانین تفکیکی میان اقامت قانونی و غیرقانونی قائل نمی‌شود.

۱۱. محدودیت محل سکونت
اتباع افغانستانی حق سکونت در بیش از ۱۵ استان از جمله اردبیل، تبریز، گیلان، مازندران و زنجان را ندارند. این ممنوعیت‌ها طبق دستورالعمل‌های وزارت کشور اعمال می‌شود.

۱۲. بی‌اعتباری حق خاک
تولد در ایران حق تابعیت ایجاد نمی‌کند و قانون تابعیت (مصوب مجلس) تابعیت را از طریق خون می‌داند. در اجرای قانون اعطای تابعیت از طریق مادر هم تبعیض وجود دارد که مهاجران افغانستانی از جمله قربانیان این تبعیض هستند.

۱۳. تبعیض رسانه‌ای
در رویدادهای جنایی مانند قتل یا تجاوز، اطلاع‌رسانی درباره قربانیان افغانستانی محدود و سانسور می‌شود. برخی از ناظران، نمونه قتل کبری رضایی که توجه رسانه‌ای چندانی در ایران به آن نشد و حتی از برگزاری مراسم ختم هم جلوگیری شد، را با پرونده قتل یک زن ایرانی در همان روزها مقایسه می‌کنند که به‌طور گسترده بازتاب یافت.

در قوانین رسمی، مقرراتی مبنی بر سانسور یا برخورد متفاوت با قتل اتباع خارجی وجود ندارد، اما در عمل، نهادها و رسانه‌های محلی و سراسری اغلب به‌طور غیررسمی رفتاری تبعیض‌آمیز علیه قربانیان افغانستانی نشان داده‌اند.

۱۴. مشکل گواهی فوت و تدفین
صدور گواهی فوت برای اتباع افغانستانی دشوارتر از شهروندان ایرانی است و گاه هزینه‌های قبر هم بالاتر محاسبه می‌شود. پروسه رسمی گواهی فوت و دفن برای مهاجران شروطی دارد که به گفته شاهدان موجب تأخیر و تبعیض در خدمات می‌شود.

۱۵. مشکل ادغام مدارک هویتی
اخیراً اعلام شده خانوارهایی که کارت آمایش و برگه سرشماری دارند، باید مدارک‌شان را ادغام کنند. این فرایند به گفته تعدادی از افغانستانی‌ها، پیچیده، پرهزینه و نامشخص است و موجب سردرگمی بسیاری از خانواده‌ها شده است. گزارش‌ها روند ادغام کارت آمایش و سرشماری را به‌عنوان روندی اداری معرفی کرده‌اند که عملاً کارت را تغییر وضعیت می‌دهد، اما ضمانت مشخص و شفاف برای دریافت سریع این مدرک اجباری وجود ندارد.

۱۶. هزینه‌های بالای تست DNA
به گفته تعدادی از افغانستانی‌ها، در طرح‌های اخیر، والدین مجبور شدند برای تأیید نسب فرزندان تست DNA انجام دهند که هزینه‌های بالایی به خانواده‌ها تحمیل کرد. اجبار تست DNA برای اثبات نسب و تولد در برخی موقعیت‌ها، گرچه فاقد آیین‌نامه یا قانون خاص است، ‌اما به‌عنوان یک دستورالعمل مطرح شده که هزینه و بار حقوقی برای خانواده‌ها به همراه دارد.

این مجموعه تبعیض‌ها، در کنار نگاه منفی بخشی از افکار عمومی و برخی سیاست‌گذاران، موجب شده مهاجران افغانستانی در ایران نه‌تنها با تبعیض‌های قانونی و اداری بلکه با بی‌ثباتی اجتماعی و روانی مداوم روبه‌رو باشند؛ وضعیتی که نیازمند توجه جدی، اصلاحات ساختاری و رعایت کرامت انسانی است.

بسیاری از محدودیت‌ها برای مهاجران افغانستانی ریشه در قوانین و آیین‌نامه‌هایی همچون قانون کار (ماده ۱۲۰–۱۲۹)، قانون تابعیت، قانون ورود و اقامت اتباع بیگانه و بخشنامه‌های اجرایی وزارتخانه‌ها دارد. با این حال، بخش قابل‌توجهی از تبعیض‌ها ناشی از دستورالعمل‌ها و رویه‌های اجرایی است.

قصه پر غصه مهاجران افغانستانی در ایران بار دیگر این ضرورت را یادآوری می‌کند که اصلاح ساختار قانونی و اجرایی – همراه با شفاف‌سازی و نظارت — برای پایان دادن به این فشارها و ایجاد فضای عادلانه با رعایت کرامت انسانی مهاجران افغانستانی، ضروری است.

«مرگ بر آمریکا»؛ میراث جمهوری اسلامی علیه زندگی

۱۸ تیر ۱۴۰۴، ۰۴:۱۵ (‎+۱ گرینویچ)

•

کامبیز حسینی

صبحی در تهران. خیابانی شلوغ. دختربچه‌ای با کیف مدرسه از کنار دیواری می‌گذرد که با اسپری روی آن نوشته‌اند: «مرگ بر آمریکا». نه از سیاست چیزی می‌داند، نه تصویری از آمریکا در ذهن دارد. فقط چند پرسش بی‌پیرایه در ذهنش شکل می‌گیرد: چرا مرگ؟ مرگ یعنی چه؟ مردن به چه معناست؟

این سال‌های ساده اما بنیادی، دهه‌هاست در ذهن میلیون‌ها ایرانی تکرار می‌شوند. ما با شعار «مرگ» بزرگ شده‌ایم. مرگ بر آمریکا، مرگ بر اسرائیل، مرگ بر دشمن. از نماز جمعه تا کتاب‌های درسی، از صداوسیما و تریبون‌های حکومتی تا ذهن کودکان دبستانی. در تمام این سال‌ها، هیچ‌کس نپرسید: پس زندگی کجاست؟ چرا برای کسی آرزوی زندگی نمی‌کنیم؟

دشمنی، محور بقاست

شعار «مرگ بر آمریکا» فقط یک اعتراض سیاسی نیست؛ ستون مرکزی گفتمان جمهوری اسلامی برای بقاست.

از فردای انقلاب ۵۷، این شعار بدل به ابزار تثبیت قدرت شد؛ پرچم آمریکا سوزانده شد، خشم و نفرت بر پرده‌های تلویزیون و دیوار خیابان‌ها نقش بست، و مفهوم دشمنی با «استکبار» به عنصر محوری تبلیغات حکومتی بدل شد.

در جهانی که با «مرگ» تعریف می‌شود، جایی برای گفت‌وگو، صلح یا تفاهم نمی‌ماند. دشمنی، محور بقاست. جهانی را تصور کنید که گروهی، در قالب مردم یک کشور و حکومتش، از هر فرصتی استفاده می‌کنند و آرزوی مرگ شما را دارند، پرچم کشورتان را آتش می‌زنند و لگدمال می‌کنند. این همان جهانی‌ است که جمهوری اسلامی از مردم ایران، کشور ایران، و حاکمیت خود به دنیا نشان داده است.

پزشکیان، تاکر کارلسون و دروغ‌های یک تدارکاتچی

گفت‌وگوی مسعود پزشکیان با تاکر کارلسون، واجد اهمیتی فراتر از یک مصاحبه رسانه‌ای بود. پزشکیان مدعی شد: «شعار مرگ بر آمریکا به معنای مرگ بر مردم یا مقامات آمریکا نیست، بلکه اعتراض به سیاست‌های مداخله‌گرانه آمریکاست.»

شاید تاکر کارلسون، چهره تلویزیونی پیشین شبکه فاکس، این ادعا را بی‌پرسش بپذیرد اما ما می‌دانیم پزشکیان چه می‌کند و چرا دروغ می‌گوید.

در ظاهر، حرف‌های او تلاشی برای ترمیم چهره نظام بود؛ چراغ سبزی برای «تقیه» دیپلماتیک. اما در واقع، همین اظهارات، شکافی را در روایت رسمی نظام عیان می‌کند. همان روز، طرفداران حکومت در صداوسیما پرچم آمریکا را سوزاندند، از «شیطان بزرگ» گفتند و با همان لحن قدیمی فریاد زدند: «مرگ بر آمریکا».

این در حالی‌ است که زمان زیادی نگذشته از وقتی که خامنه‌ای صراحتاً گفت: «شعار مرگ بر آمریکا یعنی مرگ بر ترامپ و دیگر سیاست‌گذاران آمریکایی.»

همه‌اش شعار است!

از اشغال سفارت آمریکا در ۱۳۵۸ تا امروز، این شعار بدل به ابزار بقای جمهوری اسلامی شده است؛ شعاری که دشمن خارجی می‌سازد تا توجه افکار عمومی از بحران‌های داخلی منحرف شود.

هر زمان مردم خواسته‌اند پاسخ بخواهند، این شعار دوباره فریادی بر سر آنها شده: دشمن آن‌جاست، آن‌ور آب، نه این‌جا.

اما مردم آزادی‌خواه ایران مسیر دیگری رفته‌اند. از جنبش سبز تا آبان ۹۸ و زن، زندگی، آزادی، شعار خیابان دیگر «مرگ بر آمریکا» نبود، «مرگ بر دیکتاتور» بود. در بسیاری از اعتراضات، معترضان حتی از روی پرچم آمریکا عبور نکردند، چون دریافته بودند که دشمن واقعی نه در آن‌سوی مرز، که در درون همین نظام حاکم است؛ همان ساختاری که زندگی را از مردم گرفته.

روسای‌جمهوری و پروژه تعدیل شعار

پزشکیان نخستین رییس‌ دولت در جمهوری اسلامی نیست که تلاش می‌کند مخاطب خارج از کشور را بفریبد.

در چهار دهه گذشته، روسای‌جمهوری مختلف کوشیده‌اند این شعار را نرم‌تر کنند یا معنای تازه‌ای برایش بتراشند. هاشمی رفسنجانی مدعی بود که خمینی با حذف شعار موافق بوده، اما این روایت از سوی نهادهای امنیتی تکذیب شد. خاتمی از گفت‌وگوی تمدن‌ها گفت، اما بلندگوهای حکومتی همچنان شعار مرگ را فریاد زدند. روحانی گفت مشکلی با مردم آمریکا نداریم، اما با او به شدت برخورد شد. پزشکیان هم اکنون همان مسیر را می‌رود، اما روایتش نه پشتوانه نهادی دارد و نه مشروعیت سیاسی.

حرف‌های او به جریان اصلاح‌طلبان حکومتی تعلق دارد، جریانی که اکنون در ساختار قدرت جایی ندارد. شاید معدود کسانی در نظام، از سر نگرانی، این موضع را «بصیرت» بنامند، اما واقعیت این است که پزشکیان تا امروز فقط مجری اراده خامنه‌ای بوده و نه چیز دیگر.

بازی‌های تکراری درون حاکمیت

رسانه‌ها و چهره‌های نزدیک به حاکمیت بلافاصله به پزشکیان حمله کردند. الگویی تکراری: یکی از مسئولان نظام موضعی لیبرال‌تر می‌گیرد و همان چهره‌های آشنا، واکنشی تند نشان می‌دهند. کیهان او را «فریب‌خورده» خواند. خبرگزاری‌های وابسته به سپاه، از جمله «جوان»، خواستار دفاع رییس‌ دولت از «ادبیات شهادت» شدند. حمید رسایی کنایه زد که او به درد خواستگاری می‌خورد، نه ریاست‌جمهوری. برخی از کاربران ارزشی نیز کمپینی برای استیضاح راه انداختند. تنها معدود چهره‌هایی مانند عطاالله مهاجرانی از پزشکیان دفاع کردند و سخنان او را «حامل پیام صلح» دانستند.

و ناگهان پتک ترامپ!

در همین میان، دونالد ترامپ در شام با بنیامین نتانیاهو گفت: «حکومت ایران دیگر نباید بگوید مرگ بر آمریکا و مرگ بر اسرائیل. باید این لحن را کنار بگذارند.»

برای نخستین‌بار، مطالبه‌ای که سال‌ها از زبان تحلیل‌گران شنیده می‌شد، از زبان یکی از روسای‌جمهوری آمریکا مطرح شد. معنای ضمنی این جمله روشن است: برای مذاکره، اول باید از شعار مرگ بر آمریکا و اسرائیل عقب‌نشینی کنید.

اگر این پیش‌شرط ترامپ برای ادامه مذاکرات باشد، باید گفت مذاکره عملاً برای هر دو طرف یک نمایش سیاسی است. جمهوری اسلامی زمان می‌خرد و ترامپ؟ کسی نمی‌داند او چه در سر دارد. او بارها نشان داده که قابل پیش‌بینی نیست.

عبور مردم از شعار مرگ

نسل جدید ایران دیگر به این شعارها باور ندارد. مردم در خیابان‌ها فریاد زدند که از مرگ عبور کرده‌اند و به‌دنبال زندگی، رفاه و آزادی‌اند. ایرانیان از شعار، نفرت و ایدئولوژی مرگ خسته‌اند. این شعارها برایشان جز تحریم، فقر و جنگ‌های بی‌حاصل، چیزی به همراه نداشته‌ است.

آن دختربچه، آن معترض، آن نسل خسته، چیزی ساده و بدیهی می‌خواهد: زندگی. و شاید اکنون، بیش از هر زمان دیگری، وقت این پرسش از جمهوری اسلامی فرا رسیده باشد: چرا هنوز، در سرزمینی با این‌همه ثروت و تاریخ، «زندگی» برای میلیون‌ها ایرانی، تنها یک رویاست؟

بدون «مرگ بر آمریکا» از جمهوری اسلامی چه می‌ماند؟

آیا جمهوری اسلامی واقعاً از ستون ایدئولوژیک خود یعنی شعار «مرگ بر آمریکا» در حال عقب‌نشینی است؟ یا این فقط تاکتیکی موقت برای گذر از فشارها، انزوای منطقه‌ای و بحران‌های داخلی است؟

اگر پزشکیان با چراغ سبز نظام سخن گفته، نشانه عقب‌نشینی رسمی است. اگر نه، نشانه‌ای‌ است از شکاف و بی‌اختیاری رییس‌جمهوری.

تاریخ جمهوری اسلامی نشان داده که عقب‌نشینی از شعارها یا با فشار مردم رخ داده یا با بحران‌های خارجی. شاید این‌بار، هر دو عامل در کار باشند. آیا حکومت از ترس فروپاشی عقب‌نشسته؟ آیا وقت آن نرسیده که شعار «مرگ بر آمریکا» به تاریخ سپرده شود؟ و پرسش اصلی اینجاست: آیا بدون این شعار، جمهوری اسلامی می‌تواند همچنان وجود داشته باشد؟

همه این پرسش‌ها، موضوع امشب «برنامه با کامبیز حسینی» بود. در این برنامه، از مخاطبان پرسیده شد: بدون «مرگ بر آمریکا» از جمهوری اسلامی چه می‌ماند؟

جمشید برزگر، مهمان اصلی برنامه بود و مخاطبان از سراسر جهان به این پرسش پاسخ دادند.

«برنامه» که تلاش دارد صدای مردم ایران را بی‌واسطه به گوش یکدیگر برساند، دوشنبه تا جمعه، ساعت ۱۱ شب به وقت تهران، به‌صورت زنده از تلویزیون ایران اینترنشنال پخش می‌شود.

هیات مذاکره‌کننده‌ پس از بروز اختلاف، با دستور ذوالقدر به تهران بازگشتند

حرکت روی لبه تیغ؛ تلاش پکن برای ایستادن در میانه جنگ

تشدید شکاف میان آمریکا و بریتانیا در قبال ایران؛ ترامپ استارمر را به «حفاری نفتی» فراخواند

گاردین: تهران با نزدیک شدن به اروپا می‌کوشد فشار را بر آمریکا افزایش دهد

جی‌دی ونس: ما روشن گفته‌ایم چه می‌خواهیم، اکنون توپ در زمین جمهوری اسلامی است

هیات مذاکره‌کننده‌ پس از بروز اختلاف، با دستور ذوالقدر به تهران بازگشتند

حرکت روی لبه تیغ؛ تلاش پکن برای ایستادن در میانه جنگ

تشدید شکاف میان آمریکا و بریتانیا در قبال ایران؛ ترامپ استارمر را به «حفاری نفتی» فراخواند

گاردین: تهران با نزدیک شدن به اروپا می‌کوشد فشار را بر آمریکا افزایش دهد

جی‌دی ونس: ما روشن گفته‌ایم چه می‌خواهیم، اکنون توپ در زمین جمهوری اسلامی است