گرامیداشت روز جهانی زنان با راهپیمایی‌های جهانی و پیام‌های فعالان مدنی

رسانه‌های اجتماعی ایکس و اینستاگرام پر است از ویدیو و عکس زنان و دختران جوانی که با وجود سرکوب و آزار روزانه حکومت در قالب گشت ارشاد، حجاب‌بان و نیروهای به اصطلاح «آتش به اختیار»، با کاپشن و کت کوتاه، موهای باز یا کلاه کپ و حتی نیم‌تنه زیر کت و پالتو در اماکن عمومی رفت‌وآمد می‌کنند.

آرایش، مدل مو و نوع لباس پوشیدن و زیورآلات یا به اصلاح اکسسوری بسیاری از دختران جوان نسل زد، با آنچه در غرب مد و ترند است، شباهت بسیاری دارد.

100%

این نوع لباس پوشیدن و فشن یک‌شبه رایج نشده و عواملی مثل تغییر نسل والدین به دهه شصتی‌ها با نگاه و فرهنگ متفاوت از نسل‌های قبل، گسترده شدن دسترسی به اینترنت حتی در شهرستان‌ها و روستاهای کوچک و رایج شدن آموزش زبان‌های خارجی در بین کودکان و نوجوانان که باعث آشنایی آن‌ها با فرهنگ و موسیقی و به تبع آن آزادی‌های فردی و دموکراسی غربی شده، زیر پوست ایران در جریان بوده است.

با این حال، جنبش «زن، زندگی، آزادی» با تاکید بر حقوق زنان و آزادی‌های مدنی و سیاسی شبیه یک کاتالیزور عمل کرد و سرعت به تصویر درآمدن این تغییر در فشن و نوع پوشش در میان جوانان و زنان را چند برابر کرد.

حکومت جمهوری اسلامی که در طی بیش از چهار دهه قدرت گرفتن خود در ایران همواره به بدن زنان نگاه ابزاری داشته و کوشیده است از آن به عنوان عرصه‌ای برای ارائه ایدئولوژی مذهبی خود از طریق حجاب اجباری و تعریف نقش مادری به عنوان «اصلی‌ترین وظیفه و ارزش زنان» استفاده کند، در برابر این تغییر سبک پوشش و استایل مقاومت شدیدی نشان داده و از سرکوب عقب نکشیده است.

مد و فشن به عنوان سمبل مبارزه

تصاویری و فیلم‌هایی که از سد سانسور رسانه‌های حکومتی عبور می‌کنند و به شکل روزمره از شهرهای ایران در رسانه‌های اجتماعی منتشر می‌شوند، گویای این هستند که بسیاری از زنان، مخصوصا متولدین دهه ۷۰ و ۸۰، با مفهوم مانتو غریبه شده‌اند و اکثرا تی‌شرت و شلوار در ماه‌های گرم سال و کاپشن و کت کوتاه در ماه‌های سرد به تن دارند و روسری سرشان نمی‌کنند.

چندین زن ساکن شهرهای ایران از جمله تهران، اصفهان و رشت در مورد تغییر در لباس پوشیدنشان بعد از آغاز جنبش «زن‌، زندگی‌، آزادی» گفتند در پی این حرکت وسیع اعتراضی، در نوع لباس پوشیدن و پیگیری مدهای مورد علاقه‌شان جسورتر شده‌اند.

مینا، خبرنگار ساکن تهران که برای حفظ هویتش با نام مستعار با ایران‌اینترنشنال گفت‌وگو کرد، می‌گوید بعد از این جنبش، روسری و مانتو را به طور کامل کنار گذاشته و بر اساس مشاهدات شخصی‌اش، زن‌ها به جز در ادارات دولتی، در مکان‌های عمومی و موقع حضور در محل کار، حجاب بر سر نمی‌کنند.

100%

البته او این موضوع را «پوشش اختیاری» نمی‌داند و می‌گوید: «پوشش اختیاری به این معناست که اگر زنی بخواهد در تابستان با تاپ و دامن کوتاه بیرون برود، این امکان برایش فراهم باشد اما زنان ایرانی عملا از دسترسی به چنین گزینه‌هایی محروم‌اند؛ هر چند که مرزها و حد و حدودهای اجبار حکومت را با جدیت عقب‌تر رانده‌‌اند.»

این خبرنگار که موضوع مد و ترندهای روز را از نزدیک دنبال می‌کند، مقوله مد و پوشش زنان را موضوعی «پیچیده و مرتبط با حق مالکیت بر بدن» توصیف می‌کند که با جنبش‌های اجتماعی ارتباط مستقیم دارد و تغییر می‌کند.

شادی، زن ۲۳ ساله ساکن اصفهان هم در این باره به ایران‌اینترنشنال می‌گوید که بعد از اعتراضات ۱۴۰۱، سبک لباس پوشیدنش «تغییری چشمگیر» داشته و این اعتراضات، زیر پا گذاشتن قانون حجاب اجباری را برایش آسان‌تر کرد.

گروهی از زنان ایرانی در سال ۱۴۰۳ با شرکت در کارزارهای خودجوش در شبکه اجتماعی ایکس، تصاویر خود را با بیکینی و مایو کنار آب یا بدون روسری و مانتو در خیابان‌های ایران منتشر کردند و این اقدام را حرکتی در جهت پس گرفتن صدای خود و حضور فیزیکی، به شکل مبارزه در جامعه توصیف کردند.

شادی می‌گوید که نداشتن حجاب در اماکن عمومی و حتی در رویارویی با مامورانی که اجازه ورود به مترو را بدون حجاب نمی‌دهند، حالا به او احساس قدرت می‌دهد و ترسی در درونش حس نمی‌کند: «سال گذشته وقتی به دانشگاهم در تهران رفته بودم تا کارهای فارغ‌التحصیلی‌ام را انجام بدهم، وقتی از رعایت محدودیت پوشش سر باز زدم، این سرپیچی از حجاب اجباری و رفتن به داخل دانشگاه با پوشش دلخواه را بخشی از هویتم می‌دیدم که من را از بقیه متمایز کرده بود.»

این زن جوان، انتخاب مد و فشن در ایران را فراتر از ارائه یک تصویر ظاهری و موضوعی سیاسی می‌داند که «سمت و سوی فرد در مبارزه علیه دیکتاتوری را نشان می‌دهد».

طراحی لباس چه تغییری کرده؟

تغییرات اجتماعی رخ‌داده در ایران به ویژه بعد از جنبش اعتراضی «زن، زندگی، آزادی» در سطح طراحی لباس هم خود را نشان داده است.

نسل جوان در ایران که به عنوان نسل زد شناخته می‌شوند، در مقایسه با نسل‌های قبل از خود اطلاعات بسیار گسترده‌تری از سبک‌های مختلف مد و فشن دارند و عقاید شخصی‌شان را با وجود فشار حاکمیت برای سرکوب فردیت زنان و نگاه متفاوت آن‌ها به ایدئولوژی انقلابی جمهوری اسلامی، در سبک لباس پوشیدنشان به نمایش می‌گذارند.

این آگاهی متفاوت از مد و فشن روز، در استایل زنان و دختران معترض سال ۱۴۰۱ به وضوح مشخص بود؛ از زن‌هایی که رنگ موی سبز و قرمز و آبی، ناخن‌هایی با لاک تیره، بوت‌های چانکی و بزرگ، تتو و پیرسینگ‌ در لب و بینی و ابرو و گوش داشتند گرفته تا دخترانی که با کراپ‌تاپ و دامن حتی خیلی کوتاه همراه با بوت‌های بلند در خیابان دیده می‌شدند.

اما این تغییر فقط مختص نسل جوان متولد دهه ۷۰ و ۸۰ خورشیدی نیست.

بیتا، خیاطی میانسال ساکن رشت، با این توصیف که مد و لباس مثل آیینه است که تغییر در جامعه را نشان می‌دهد، به ایران‌اینترنشنال می‌گوید در سفارش‌هایی که در دو سال گذشته گرفته است، این تغییر را مشاهده کرده که زنان دیگر به دنبال دوختن مانتو نیستند و در عوض سفارش کت‌های کوتاه همراه با دامن یا شلوار بسیار بالا رفته است.

او این تغییر را در استایل مشتری‌هایی در رده سنی ۵۰ تا ۶۰ سال هم به وفور مشاهده کرده است.

100%

نادیا آیدان، دانش‌آموخته طراحی لباس که در زمینه حقوق زنان هم فعالیت دارد نیز مشاهداتی شبیه بیتا دارد.

او می‌گوید مشتری‌ها و حتی اطرافیانش جسارت بیشتری در انتخاب لباس پیدا کرده‌اند و عده زیادی از زنان، به امتحان استایل‌های جدید روی آورده‌اند که پیش از این هرگز آن‌ها را امتحان نکرده بودند چون مطابق معیارهای حجاب اجباری و مورد نظر حکومت نبوده است.

تصویر از زن ایرانی در سال ۱۴۰۳

برای من که از کشورم دورم، دنبال کردن ویدیوها و تصاویر زنان در رسانه‌های اجتماعی چنین تصویری می‌سازد: زنان شیک‌پوش و علاقه‌مند به پیگیری جدیدترین ترندهای مد و فشن که دیگر تن به محدودیت پوشش مطابق با آرمان‌های حکومت جمهوری اسلامی نمی‌دهند و با آن هیچ ارتباطی ندارند.

مینا چنین تصویری را تایید می‌کند و می‌گوید که زنان ایران با علاقه به شیک‌پوشی، کاملا مغایر با ارزش‌های حکومت لباس می‌پوشند.

او با اشاره به اعمال خشونت علیه زنان به‌دلیل نوع لباس پوشیدنشان، می‌گوید: «زنان ایران ابدا مستحق تحمل چنین استرس روزمره‌ای برای راه رفتن در خیابان‌های کشورشان نیستند و نباید این حس عادی‌سازی شود.»

100%

نادیا آیدان هم تاکید می‌کند: «پوشیدن یک لباس فقط یک انتخاب ساده نیست چرا که می‌تواند یک بیانیه باشد؛ یک اعتراض، یک یادآوری درباره چیزی که از ما زنان گرفته شده و حالا داریم پسش می‌گیریم.»

آن‌طور که او می‌گوید، زن ایرانی در سال ۱۴۰۳ و بعد از همه هزینه‌های سنگین جانی و مالی که متحمل شده، دیگر به دنبال این نیست که در چارچوب‌های تحمیلی حکومت و جامعه بگنجد و حالا زنان بیشتر به این فکر می‌کنند که لباسشان پیامی داشته باشد و نشان‌دهنده هویت شخصیشان باشد، نه فقط زیبایی ظاهریشان.

پنج‌شنبه ۱۶ اسفند، مراسم اختتامیه سومین دوره جشنواره انجمن صنفی روزنامه‌نگاران تهران با نام «جایزه چراغ» برگزار شد که در آن شماری از زنان روزنامه‌نگار بدون حجاب اجباری حضور داشتند.

ویدیویی از این مراسم منتشر شد که در آن، مرضیه امیری، روزنامه‌نگار و زندانی سیاسی سابق، بدون حجاب اجباری روی صحنه رفت و جایزه خود را از داوران دریافت کرد.

خبرگزاری میزان شامگاه جمعه ۱۷ اسفند خبر داد که در پی این «اقدام هنجارشکنانه و خلاف عفت عمومی»، با تمامی عوامل برگزاری برنامه و کسانی که بدون حجاب اجباری در این مراسم حضور داشتند، برخورد قضایی شده است.

این گزارش بدون اشاره به جزییات بیشتر درباره هویت افراد، از تشکیل پرونده قضایی برای برخی حاضران خبر داد.

اواسط آذر ماه بیش از ۱۴۰ روزنامه‌نگار در ایران در بیانیه‌ای ضمن اعلام مخالفت با قانون موسوم به «عفاف و حجاب»، آن را «عامل سانسور روزنامه‌نگاران، نفی کرامت انسانی شهروندان ایرانی و مغایر قانون اساسی» دانستند و نسبت به تشدید بحران‌های اجتماعی هشدار دادند.

100%

در روزهای گذشته گزارش‌ها حاکی از آن بوده که ارسال پیامک‌های مربوط به زیر پا گذاشتن حجاب اجباری و به دنبال آن، تشکیل پرونده قضایی برای شهروندان در ایران نیز افزایش یافته است. این پیامک‌ها از سوی نهادهای مختلف جمهوری اسلامی از جمله قوه قضاییه ارسال می‌شوند.

روز جمعه، دادستانی تهران و مقام‌های انتظامی و امنیتی جمهوری اسلامی از برخورد قضایی «سریع و قاطع» با برگزارکنندگان، مجریان و شماری از حاضران در مراسم اهدای جایزه معماری و طراحی داخلی ایران به دلیل حضور زنان بدون حجاب اجباری در مراسم خبر دادند.

پیش از این نیز مقامات قوه قضاییه از برخورد با برگزار کنندگان برنامه‌هایی خبر داده‌ بودند که زنان بدون حجاب اجباری در آن‌ها حضور یافته‌اند.

در یک نمونه، هیوا سیفی‌زاده، خواننده زن ایرانی، شامگاه ۹ اسفند هنگام اجرا در «عمارت روبه‌رو» در تهران، با یورش نیروهای امنیتی بازداشت شد.

شبکه المیادین، وابسته به حزب‌الله لبنان، شنبه ۱۸ اسفند به نقل از یک «منبع دیپلماتیک ارشد» در تهران اعلام کرد جمهوری اسلامی به سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، گفته است با شروط دولت کنونی آمریکا، «هرگز» وارد مذاکره هسته‌ای با واشینگتن نخواهد شد.

روزنامه کیهان که به وسیله نماینده رهبر جمهوری اسلامی اداره می‌شود، روز شنبه با اشاره به نامه ترامپ به خامنه‌ای نوشت: «ترامپ با وجود آگاهی به این‌که مسئولین ما هرگونه مذاکره غیرعادلانه و غیرشرافتمندانه را از پیش رد کرده‌اند، با ارائه چنین پیشنهادی سعی در موجه نشان دادن خود و مقصر نشان دادن مسئولان نظام دارد.»

روزنامه جوان، وابسته به سپاه پاسداران نیز فرضیه‌ای را مطرح کرده و افزوده که ترامپ قصد هدف‌ قرار دادن مراکز هسته‌ای ایران را دارد و این نامه بعد از یک مانور شبیه‌سازی حمله به ایران، برای آن است که نشان دهد قبل از حمله اتمام‌ حجت کرده تا هم ایرانی‌های طرفدار مذاکره را توجیه و قانع کند و هم دستاویزی بین‌المللی داشته باشد.

این روزنامه در عین حال نوشت: «جنگ تازه در منطقه برای آمریکا کار آسانی نیست بلکه کاری سخت است که هیچ‌کس به‌ویژه شروع‌کننده جنگ نمی‌تواند سرنوشت آن را پیش‌بینی کند.»

در هفته‌های گذشته گزارش‌های مختلفی درباره احتمال حمله اسرائیل به ایران منتشر شده و مقامات این کشور بارها درباره آن سخن گفته‌اند. در همین حال، آمریکا و اسرائیل رزمایش مشترک تازه‌ای برگزار کردند.

ترامپ، جمعه ۱۷ اسفند و ساعاتی پس از پخش بخشی از گفت‌وگویش با شبکه فاکس بیزنس که در آن خبر ارسال نامه به خامنه‌ای مطرح شد، در گفت‌وگو با خبرنگاران در کاخ سفید تاکید کرد برخورد با مسئله جمهوری اسلامی به مراحل آخر رسیده و با مذاکره یا اقدام نظامی، «این مشکل» حل خواهد شد.

در واکنش به این تحولات، روزنامه جوان، نزدیک به سپاه پاسداران نیز نوشت: «می‌توان بر اساس خط‌مشی جمهوری اسلامی پیش‌بینی کرد حتی پاسخی به این نامه -بر فرض که اجازه داده شود که به مقصد برسد- داده نخواهد شد.»

مهدی فضائلی، عضو دفتر خامنه‌ای هم با اشاره به سخنان ترامپ، در روزنامه همشهری نوشت: «ما و همه جهان، باید از این فرصت برای شناخت شیطان اکبر حداکثر استفاده را ببریم و جلوی زیاده‌خواهی‌های او بایستیم وگرنه، گستاخ‌تر و درنده‌تر به جای جای جهان چنگ خواهد انداخت.»

خبرگزاری تسنیم، نزدیک به نهادهای امنیتی، ماجرای این نامه را «عملیات روانی» خوانده است؛ «نه یک اقدام صادقانه سیاسی».

وب‌سایت نورنیوز، نزدیک به شورای عالی امنیت ملی، نامه ترامپ را «نمایش تکراری» واشینگتن توصیف کرد.

در این میان حسام‌الدین آشنا، مشاور رییس‌جمهوری در دولت حسن روحانی، در پستی در رسانه اجتماعی ایکس که بعد آن را حذف کرد، نوشت: «یک‌شنبه هفته آینده می‌تواند روز مهمی در تاریخ سیاسی جمهوری اسلامی باشد.»

قرار است مصاحبه کامل ترامپ یک‌شنبه از شبکه فاکس نیوز پخش شود.

ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز گفت که از اصل نامه خبر ندارد اما: «آن چه مسلم است جمهوری اسلامی تحت فشار مذاکره نمی‌کند.»

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، بدون اشاره به نامه رییس‌جمهوری آمریکا به رهبر جمهوری اسلامی گفت که تهران تحت سیاست فشار حداکثری دولت ترامپ، وارد گفت‌وگوهای مستقیم با آمریکا نخواهد شد اما به گفت‌وگوهایش با اروپا، روسیه و چین ادامه خواهد داد.

مسعود پزشکیان، رییس دولت چهاردهم نیز به نامه ترامپ واکنش نشان نداد اما در پاسخ به تلاش آمریکا و ترامپ برای زمین‌گیر کردن و به صفر رساندن فروش نفت و گاز ایران، گفت:« اگر دست در دست هم دهیم، با علم و مشارکت مناسب و به دور از اختلافات و دعواهای سیاسی می‌توانیم مشکلات را حل کنیم.»

او تاکید کرد: «زمستان سختی را گذراندیم. ذخایر نفتی و گازی ما برای پوشش نیروگاه‌هایمان کم بود. مشکل ما مصرف زیاد است. عادت کرده‌ایم که زیاد مصرف کنیم.»

صداهایی از بیرون ایران

استفان دوجاریک، سخنگوی سازمان ملل، گفت که این سازمان از هر تلاشی برای گفت‌وگو به منظور حل مسائل باقی‌مانده درباره ایران، استقبال می‌کند.

از سوی دیگر محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، در مصاحبه‌ای که پیش از انتشار موضوع فرستاده شدن نامه‌ای از سوی ترامپ برای خامنه‌ای ضبط شده، هشدار داده است حمله به تاسیسات هسته‌ای ایران، می‌تواند جرقه‌ای برای وقوع جنگ منطقه‌ای شود.

به گفته او، چنین جنگی بر منافع آمریکا در سراسر خاورمیانه تاثیر خواهد گذاشت.

پیش از این نشریه اسرائیل‌هیوم در گزارشی نوشت که حمله همه‌جانبه اسرائیل به تاسیسات اتمی ایران نیاز به همکاری آمریکا و آماده‌سازی منطقه‌ای گسترده دارد و در صورت این حمله، ممکن است جمهوری اسلامی، جمهوری آذربایجان را هدف قرار دهد.

بر اساس گزارش نیویورک تایمز، از نظر مقامات ارشد اسرائیل، هرگز لحظه‌ای بهتر از زمان فعلی برای از بین بردن تاسیسات اصلی هسته‌ای ایران وجود نخواهد داشت و مقام‌های نظامی ایالات متحده معتقدند که اسرائیل برای انجام چنین کاری قطعا به حمایت و تجهیزات آمریکا نیاز دارد.

به نوشته این نشریه، به نظر می‌رسد نامه‌ای که دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، می‌گوید برای علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی فرستاده است، گامی آغازین باشد تا مشخص شود آیا آسیب‌پذیری جدید تهران، جمهوری اسلامی را به مذاکره متمایل خواهد کرد یا نه.

یک روز پیش از گزارش نیویورک تایمز، نشریه اسرائیل‌هیوم نیز در گزارشی نوشت حمله همه‌جانبه اسرائیل به تاسیسات اتمی ایران نیاز به همکاری آمریکا و آماده‌سازی منطقه‌ای گسترده دارد و در صورت این حمله، ممکن است جمهوری اسلامی، جمهوری آذربایجان را هدف قرار دهد.

این نشریه یک هفته پیش هم نوشته بود مواردی چون تضعیف حزب‌الله لبنان، از بین رفتن پدافند هوایی جمهوری اسلامی و هماهنگی بین دولت‌های ترامپ و بنیامین نتانیاهو، اسرائیل را در آستانه یک فرصت طلایی و تصمیم سرنوشت‌ساز برای حمله به تاسیسات اتمی ایران قرار داده است.

نیویورک تایمز با اشاره به گفت‌و‌گوهای مقامات حکومت ایران درباره نامه ترامپ و سخنان سابق مسعود پزشکیان، رییس دولت و دیگر مقام‌های جمهوری اسلامی درباره مذاکره با آمریکا، یادآوری کرد که «در نظام سیاسی از هم پاشیده ایران»، خامنه‌ای حرف آخر را می‌زند.

در این گزارش به سخنان قبلی خامنه‌ای درباره آمریکا اشاره شده است.

ترامپ در مصاحبه‌ای با شبکه فاکس بیزنس که قرار است یک‌شنبه پخش شود، اعلام کرده است نامه‌ای برای خامنه‌ای ارسال کرده و پیشنهاد مذاکراتی را برای دست‌یابی به توافقی در مورد برنامه هسته‌ای این کشور مطرح کرده است اما در عین حال هشدار داده که در غیر این صورت، گزینه نظامی در دستور کار قرار خواهد گرفت.

با وجود این، نمایندگی جمهوری اسلامی در سازمان ملل متحد در نیویورک اعلام کرد که هیچ نامه‌ای از ترامپ دریافت نشده است.

ترامپ ساعاتی پس از پخش بخشی از گفت‌وگویش با شبکه فاکس بیزنس، در گفت‌وگو با خبرنگاران در کاخ سفید تاکید کرد برخورد با مسئله جمهوری اسلامی به مراحل آخر رسیده و با مذاکره یا اقدام نظامی، «این مشکل» حل خواهد شد.

هانا کامکار، خواننده، نوازنده و بازیگر ۴۴ ساله که حالا مدتی است از ایران خارج شده و در آلمان ساکن است، به ایران‌اینترنشنال می‌گوید کنسرتی که پس از مهاجرت در آلمان داشت، برایش بیشتر شبیه به یک دورهمی بود: «قبل‌تر، شیرینی جسارت و همراهی عزیزانم در وطن، زیر زبانم رفته بود و در برلین، دیگر کاملا آرام بودم.»

این آرامش، ثمره مسیر دشواری است که او و بسیاری از زنان ایرانی برای به گوش رساندن صدایشان پیموده‌اند.

ممنوعیت آواز زنان در ایران، سیاستی ریشه‌دار در ساختار جمهوری اسلامی است که از انقلاب ۵۷ آغاز شد و تا امروز، با شدت و اشکال مختلف، ادامه دارد.

چهار دهه سرکوب

پس از انقلاب ۱۳۵۷، جمهوری اسلامی با استناد به تفاسیر فقهی، آوازخوانی زنان را در حضور مردان حرام اعلام کرد. این تصمیم، نقطه پایانی بود بر فعالیت رسمی خوانندگان زنی که پیش از انقلاب در عرصه موسیقی ایران حضور داشتند.

با این تحولات، آثار ده‌ها خواننده زن از رسانه‌های رسمی حذف و صدایشان به حاشیه رانده شد.

هانا که در خانواده‌ای موسیقیدان بزرگ شده، از کودکی با این واقعیت تلخ آشنا شد: «در تماشای کنسرت زیرزمینی سیما بینا، اولین بار فهمیدم که زنان نمی‌توانند به شکل عمومی تک‌خوانی کنند. پدرم برایم توضیح داد اما برای من این دلیل موجه نبود و دلم می‌خواست بخوانم.»

در دهه ۶۰، سرکوب به اوج خود رسید. خوانندگان زن یا مجبور به ترک حرفه خود شدند یا به خارج از ایران مهاجرت کردند.

در دهه ۷۰ و با گشایش نسبی فضا، برخی زنان توانستند به‌صورت هم‌خوان یا در گروه‌های کُر فعالیت کنند اما تک‌خوانی همچنان خط قرمز بود.

هانا این محدودیت را نپذیرفت.

او می‌گوید: «من هیچ‌وقت زیر بار هم‌خوانی نرفتم. اگر هم این کار را کرده بودم، نمایشی بود؛ در واقع تک‌خوانی می‌کردم اما خواننده مرد دیگری در کنارم لب می‌زد.»

این ترفند، یکی از راه‌های دور زدن ممنوعیت‌ها بود که زنان خواننده خلاقانه در ایران به کار می‌گرفتند.

100%

تلاش‌ها و مقاومت‌ها، شکستن دیوار سکوت

زنان ایرانی در برابر سرکوب، هیچ‌گاه تسلیم نشدند.

پرستو احمدی، ۲۱ آذر همراه گروهی از هنرمندان کنسرتی را در یک کاروانسرا در قم اجرا کرد. اجرایی که با نام «کنسرت فرضی» یا «کنسرت کاروانسرا» در یوتیوب به اشتراک گذاشت و احمدی در آن، بدون حجاب اجباری ظاهر شد و واکنش‌ها و تحسین‌های فراوان را هم به دنبال داشت.

کنسرت احمدی اگرچه نمایشی تمام‌عیار از یک اجرای کامل و شجاعانه بود اما او ادامه‌دهنده راهی شد که قبل‌تر، زنان خواننده دیگری، هموارش کرده بودند.

یکی از این زنان، هانا بود که از همان جوانی تصمیم گرفت راه خود را برود. او تک‌خوانی را سال ۱۳۸۰ با تئاتر نیمروز خواب‌آلود آغاز کرد؛ اگرچه اولین تجربه تلخش در مواجهه با سرکوب‌های حکومت، سه سال قبل آن اتفاق افتاده بود: «در ۱۷-۱۸ سالگی، با تئاتر رویای شب نیمه تابستان و به‌عنوان نوازنده دف روی صحنه رفتم. در یکی از شب‌های اجرا، انصار حزب‌الله به سالن ریختند و خطاب به ما فریاد زدند: "بیا پایین، ساکت شو". تئاتر را به هم ریختند و فردایش نمایش متوقف شد.»

این اتفاق که هانا آن را «به شکلی وصف‌ناشدنی غم‌انگیز» توصیف می‌کند، آغاز رویارویی او با محدودیت‌ها و ممنوعیت‌هایی بود که بعدها بارها تکرار شد.

با این‌ حال، مقاومت هانا تنها به تئاتر محدود نشد. او در سال ۲۰۱۰ میلادی در کنسرتی در هلند تک‌خوانی کرد و در ایران، به اجراهای زیرزمینی روی آورد. اوج این جسارت، کنسرت پنهانی خرداد ۱۴۰۳ در تهران بود؛ اجرایی زیرزمینی که بدون حجاب اجباری برگزار شد و در هر سانس آن ۱۵۰ نفر حضور داشتند.

هانا حس این کنسرت را «شیرین، مثل چای و عسل» وصف می‌کند.

این کنسرت، نمونه‌ای از تلاش زنان برای بازپس‌گیری صدایشان در داخل کشور بود اما این مقاومت، بی‌هزینه نبود. هانا می‌گوید بعدها کنسرتش لو رفت ولی قبل از بازجویی‌ها، پاسپورت المثنی گرفت و سریع از ایران خارج شد.

زنان دیگری مانند زارا اسماعیلی و هیوا سیفی‌زاده نیز راه‌های مشابهی را پیمودند. برخی در کنسرت‌های زیرزمینی و اجراهای خیابانی خواندند، برخی ویدیوهای آواز خود را در فضای مجازی منتشر کردند و عده‌ای مهاجرت را برگزیدند.

هانا این طغیان جمعی را ستایش می‌کند و می‌گوید در سال‌های اخیر، سدها و تابوهای زیادی در آوازخوانی زنان شکسته شده و حالا دخترها چه داخل ایران بمانند و چه مهاجرت کنند، کار خودشان را کرده‌اند.

این خواننده معتقد است این مبارزه مانند سیلی است که هر لحظه قوی‌تر می‌شود، چون نسل تازه و خشمگینی در حال ظهور است که به هیچ شکلی زیر لوای «آقا بالاسر» نمی‌رود.

پس از شکل‌گیری جنبش «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱، این مقاومت پررنگ‌تر شد؛ زنانی که نه‌ تنها حجاب اجباری از سر برداشتند، بلکه تصمیم گرفتند سکوت تحمیلی بر صدایشان را نیز بشکنند.

100%

برخوردهای قضایی، هزینه سنگین آواز

تلاش زنان برای خواندن در فضای عمومی یا انتشار صدایشان در رسانه‌های اجتماعی، اغلب با واکنش شدید نهادهای امنیتی و قضایی همراه بوده است.

جمهوری اسلامی با ابزارهای مختلف از جمله اعمال فشار از طریق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، صداوسیما و نهادهای امنیتی، بر این ممنوعیت نظارت دارد.

هانا می‌گوید نخستین تجربه دادگاهی شدنش در آذر ۹۶ و پس از اجرای نمایش «ترانه‌های قدیمی: پیکان جوانان» بود. بعد از این برخورد قضایی، دردسرهایش بیشتر شد.

او تیر ۱۴۰۲ در مراسم تولد ۸۳ سالگی عباس کیارستمی بدون حجاب اجباری آواز خواند و نتیجه‌اش این بود که پرونده‌اش قطورتر و بازجویی‌هایش بیشتر شد. فشارهایی که در نهایت او را به مهاجرت واداشت.

موارد مشابه او اما کم نیست. در ماه‌ها و سال‌های گذشته خوانندگان زن زیادی مانند نگار معظم، بیتا رسولی و بیتا حاجی‌صادقیان به دلیل اجراهای غیررسمی یا انتشار ویدیو در فضای مجازی، احضار، تهدید و حتی بازداشت شده‌اند.

نام و هویت بسیاری از این زنان هم نامشخص است. مانند چهار خواننده زن دی‌جی در شهرستان میناب که تیر ۱۴۰۱ و دو ماه قبل از شکل‌گیری خیزش انقلابی به جرم خواندن در عروسی‌ها بازداشت شدند.

این برخوردها نشان می‌دهند ممنوعیت آواز زنان تنها یک قانون روی کاغذ نیست بلکه با ابزارهای قضایی و امنیتی به شدت اجرا می‌شود. سرکوب‌هایی که به گفته هانا، هدف آن «خفه کردن زنان ایرانی» است.

گستردگی آواز زنان، یک جهان ناپیدا

بیش از چهار دهه سرکوب، حضور زنان را تنها در عرصه عمومی موسیقی محدود نکرده، بلکه بر کیفیت و ابعاد هنری آوازشان نیز اثر گذاشته است.

به گفته هانا، زنان خواننده هنوز اعتمادبه‌نفس مردان را ندارند و هنوز در خواندنشان ترس وجود دارد و هنوز «گلویشان رها نشده».

اما او به نکته‌ امیدوارکننده‌ای هم اشاره می‌کند: «با وجود این مشکلات، تنوع صدای زنان شگفت‌انگیز است و هر زنی که می‌خواند، جنس صدای خودش را دارد. اگر ممنوعیت‌ها کنار برود، با دایره بزرگی از صداها روبه‌رو خواهیم شد که هیچ‌وقت از شنیدنشان خسته نمی‌شویم.»

هانا، آواز سنتی مردان در ایران را به چند الگوی محدود خلاصه می‌داند: «یا صدای استاد شجریان است یا بنان. اما صدای زنان از نظر تنوع، گستردگی فراوانی دارد.»

این تنوع، ظرفیتی است که در سایه ممنوعیت‌ها مهار شده اما هرگز از بین نرفته است.

مهاجرت، آزادی در تبعید

مهاجرت برای هانا، یک نقطه عطف است. او در توصیف لحظه خروجش می‌گوید تا وقتی از گیت سپاه پاسداران در فرودگاه رد نشده بود، باورش نمی‌شد که این اتفاق، شدنی است. در هواپیما هم تا توانست، زمین زیر پایش را تماشا کرد چون نمی‌دانست چه زمانی می‌تواند به خاکش برگردد.

با این حال، هانا می‌گوید که این آزادی برایش با دلتنگی همراه بود: «در استانبول، لحظاتی کشنده از دلتنگی برای ایران داشتم اما در اوج غم، نوری به قلبم تابیده بود که حالا می‌توانم کارهایی را که دوست داشته‌ام، در آزادی انجام دهم.»

این تجربه مشترک بسیاری از خوانندگان زنی است که برای دنبال کردن رویاهایشان مجبور به ترک وطن شدند. کسانی چون سارا نائینی، سوگند و دریا دادور که راه قدیمی‌ترهایی مانند هایده، مهستی، گوگوش و بسیاری دیگر را رفتند تا بتوانند در فضایی آزاد بخوانند.

هانا تاکید می‌کند مبارزه در داخل و خارج از ایران، هر دو ارزشمند است: «در هر دو صورت، ما به ناکام کردن سیستم در خفه کردن صدایمان ادامه می‌دهیم.»

100%

صدایی که خاموش نمی‌شود

ممنوعیت آواز زنان، همانند حجاب اجباری و دیگر اشکال سرکوب، بخشی از دی‌ان‌ای جمهوری اسلامی است.

حکومت ایران، برخلاف بسیاری از کشورهای دیگر منطقه، هرگونه تغییر در جایگاه زنان را تهدیدی برای بقای خود می‌داند. این ممنوعیت نه‌تنها ریشه در احکام شرعی و تفاسیر فقهی دارد بلکه به ابزاری سیاسی برای کنترل زنان تبدیل شده است.

اما مقاومت زنان، این ساختار را به چالش کشیده است.

هانا می‌گوید: «۲۰ سال پیش دوستی به من گفت "هانا، تو مثل ماشین کوکی هستی، حتی وقتی به دیوار می‌خوری، برمی‌گردی و راهت را ادامه می‌دهی". در تمام این سال‌ها بارها به دیوار خوردم اما در جا نزدم.»

با وجود تمام این سرکوب‌ها، زنان ایرانی همچنان به خواندن ادامه می‌دهند و صدای آن‌ها در خانه‌ها، در کنسرت‌های زیرزمینی، در ویدیوهای آنلاین و در مهاجرت شنیده شده و حالا بیش از قبل، به شکلی شجاعانه به عرصه عمومی آمده است.

داستان هانا، پرستو، زارا، هیوا و بسیاری دیگر نشان می‌دهد که سرکوب، اگرچه می‌تواند حضور فیزیکی زنان را محدود کند اما قادر به خاموش کردن صدای آن‌ها نیست.