پزشکیان، همتی دوم
مراد ویسی
تحلیلگر ارشد در ایراناینترنشنال
طرفداران مسعود پزشکیان معتقدند او میتواند پدیده انتخابات باشد و رییسجمهور شود. این آرزو شش پایه دارد.
تحلیلگر ارشد در ایراناینترنشنال
طرفداران مسعود پزشکیان معتقدند او میتواند پدیده انتخابات باشد و رییسجمهور شود. این آرزو شش پایه دارد.
۱- پزشکیان چون ترک است در استانها و مناطق ترکنشین ایران رای اول را دارد.
۲- چون متولد مهاباد است و کردی میداند رای کردها را هم دارد.
۳- حمایت ۳۱ حزب اصلاحطلب در جبهه اصلاحات را دارد.
۴- پزشک و متخصص است و آرای طبقه متوسط را هم بیشتر از بقیه نامزدها دارد.
۵- تنها نامزد اصلاحطلب در برابر پنج نامزد اصولگرا است و آرای او برخلاف رقبا بین چند نفر شکسته نمیشود.
۶- با احتساب مجموع عوامل فوق، ظرفیت بالایی دارد که تجربه انتخابات ۱۳۷۶ و ۱۳۹۲ بهویژه حمایت خاتمی و رفسنجانی از روحانی را تکرار کند و رییسجمهور شود.
پنج استدلال اول میتواند درست باشد ولی مشکل در عدم امکان شرایط حاکمیتی (نگرش بیت و سپاه پاسداران) و شرایط اجتماعی (تفاوت مردم ۱۴۰۳ با مردم ۱۳۷۶ و ۱۳۹۲) برای تحقق دلیل ششم است.
۱- حاکمیت به معنای خامنهای و بیت رهبری و سپاه قصد ندارند اجازه بازگشت اصلاحطلبان تشکیلاتی به قدرت را بدهند. حاکمیت، مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان را از وجود اصلاحطلبان و میانهروها پاکسازی نکرده که نهاد مهمتری یعنی ریاستجمهوری را به آنها تحویل بدهد. انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۳ ادامه روند انتخابات مجلس شورای اسلامی و مجلس خبرگان ۱۴۰۲ است و این یعنی نامزد اصلاحطلب قرار نیست رییسجمهور شود.
۲- برای نظام مساله مهم، مدیریت مساله جانشینی خامنهای است که به بحران تبدیل نشود. وجود یک رییسجمهور اصلاحطلب تشکیلاتی در آستانه تعیین مساله جانشین خامنهای آن هم رییسجمهوری که با حمایت حسن روحانی و خاتمی و اصلاحطلبان به قدرت رسیده باشد دردسرساز خواهد بود یا دستکم به حد کافی برای حاکمیت اطمینانبخش نخواهد بود.
۳- برای حاکمیت همتای مساله جانشینی، مساله عدم شکاف در حاکمیت در موضوع مقابله با اعتراضات آینده مردم و سرکوب آن بهعنوان مهمترین تهدید علیه بقای نظام مهم است. وجود یک رییسجمهور اصلاحطلب در راس شورای عالی امنیت ملی بهرغم شراکت خاتمی و روحانی در سرکوبهای گذشته اطمینانبخش نیست.
۴- حاکمیت با تایید صلاحیت مسعود پزشکیان بهعنوان ضعیفترین نامزد اصلاحطلب، اصلاحطلبان را در راهبرد انتخاباتی خود به بازی گرفته است بدون آنکه به آنها اجازه پیروزی بدهد. اصلاحطلبان هم در انتخابات شرکت میکنند و به حاکمیت برای حل مشکل بزرگ تحریم و عدم مشارکت مردم در سه انتخابات قبلی کمک میکنند و هم با رد نامزدهای اصلی آنها امکان پیروزی نخواهند یافت.
۵- اما مهمترین ضعف در استدلالهای آرزومندان ریاست جمهوری پزشکیان، نادیده گرفتن تفاوت مردم ۱۴۰۳ با مردم و رأیدهندگان ۱۳۷۶ و ۱۳۹۲ است. در ۱۳۷۶ مردم امید به تغییر داشتند و هنوز آن را نیازموده و از اصلاحات سرخورده نشده بودند. در ۱۳۹۲ نیز مردم هنوز امید به تغییر و امید به تعامل با جهان داشتند و همه این امیدها با کارشکنی خامنهای و سپاه شکست نخورده بود.
۶- پیروزی خاتمی در ۱۳۷۶ و روحانی در ۱۳۹۲ بیش از آنکه محصول جذابیت یک فرد و یک نامزد برای مردم باشد محصول ایجاد یک جریان سیاسی-اجتماعی بزرگ برای تغییر در جامعه بود. اکنون با توجه به تجربه شکستخورده ۱۶ ساله خاتمی و روحانی چنین امیدی در بین مردم به اصلاحات و تغییرات اساسی از مسیر صندوق رای و انتخابات وجود ندارد. بنابراین احتمال ایجاد چنین جریان بزرگی برای تغییر در جامعه اندک است. اصلاحطلبان دیگر بدنه اجتماعی سالهای ۱۳۷۶ و ۱۳۹۲ و توان برانگیختن قشر خاکستری رأیدهنده را ندارند که بتوانند جریانی رییسجمهورساز مانند ۷۶ و ۹۲ درست کنند.
۷- آخرین و مهمترین دلیل ابطال آرزوها و تصورات طرفداران ریاست جمهوری پزشکیان این است که تجارب ۷۶ و ۹۲ قبل از اعتراضات بزرگ ۱۳۹۶، آبان ۹۸ و خیزش مردمی ۱۴۰۱ رخ داد. کشتارهای ۹۶ و ۹۸ و ۱۴۰۱ جوی خونی بین مردم و حاکمیت ایجاد کرده که پزشکیان قادر نخواهد بود بر آن پلی بزند و به پاستور برسد. پزشکیان، همتی دوم خواهد شد.
چهار نامزد از شش نامزد تاییدصلاحیتشده برای انتخابات ریاست جمهوری زودهنگام پیش از این در انتخابات ریاست جمهوری حضور داشتند. حاصل آن رقابتها چه بود و رویکرد آنها نسبت به هم چه تغییراتی کرده است؟
با اعلام شورای نگهبان شش نامزد تعیینشده برای جانشینی ابراهیم رئیسی و تصدی پست ریاست جمهوری مشخص شدند.
از بین این شش نفر، چهار نفر یعنی سعید جلیلی، محمدباقر قالیباف، علیرضا زاکانی و امیرحسین قاضیزاده هاشمی، پیشتر سابقه حضور در انتخابات ریاست جمهوری را داشتند.
محمدباقر قالیباف
قالیباف تا به حال سه بار در انتخابات ریاست جمهوری نظام جمهوری اسلامی شرکت کرده است. بار اول در انتخابات سال ۱۳۸۴ شرکت کرد. او که در آن زمان هنوز چهرهاش با لباس نیروی انتظامی و بهعنوان فرماندهای که بستن کمربند ایمنی را اجباری کرده بود در ذهنها تداعی میشد توانست حدود ۴ میلیون رای به دست بیاورد. انتخابات آن سال با حضور محمود احمدینژاد و اکبر هاشمی رفسنجانی به دور دوم کشید و قالیباف در مرحله اول متوقف شد.
دفعه بعدی که قالیباف وارد انتخابات شد سال ۱۳۹۲ بود. آن زمان او دیگر شهرداری بود که در تبلیغات شهرداری تهران، از خود برند مدیر جهادی ساخته بود. تصاویر از او در لباس خلبانی هم منتشر شد اما بازهم از ریاست جمهوری بازماند. در مناظرات انتخاباتی آن زمان حسن روحانی با افشای نقش قالیباف در سرکوب اعتراضات دانشجویان و با کلید واژه «گازانبری»، ضربه سختی به قالیباف زد. در دومین تجربه، قالیباف با شش میلیون رای در رتبه دوم بعد از روحانی قرار گرفت.
او برای بار سوم سال ۱۳۹۶ وارد عرصه انتخابات ریاست جمهوری شد. اینبار هوادارانش تصاویر او را به دست گرفته و شعار میدادند: «هم خوشگلی، هم بوری-حتما رئیس جمهوری» استراتژی قالیباف در این دور تاکید روی اشرافیگری مقامهای وقت دولت دولت بود. او که لیست اموال خود و خانوادهاش را منتشر کرده بود مدعی بود به نمایندگی از «۹۶ درصد» مردم در مقابل چهار درصد ایستاده است. در این دور انتخابات اسحاق جهانگیری- معاون اول حسن روحانی که نقش کاندید پوششی حسن روحانی را بازی میکرد، با پیش کشیدن نقش قالیباف در ایجاد بانکها و موسسات اعتباری، همچنین واگذاری املاک گرانقیمت بدون دریافت ارزش واقعی آنها، قالیباف را شکست داد. در انتخابات سال ۱۳۹۶، کار قالیباف به رای گیری نکشید و پیش از رایگیری او به نفع ابراهیم رئیسی کنار کشید. بعد از آن قالیباف که رییس مجلس شده بود، دیگر وارد انتخابات سال ۱۴۰۰ نشد.
سعید جلیلی
سعید جلیلی که از سوی طیف موسوم به جریان عدالتخواهی حمایت میشود و در سالهای اخیر هم اصطکاک بیشتری با جریان قالیباف پیدا کرده در دو انتخابات ریاست جمهوری شرکت کرده است. برای اولین بار در انتخابات سال ۱۳۹۲ شرکت کرد. در آن انتخابات او از سوی جبهه پایداری حمایت میشد. در مناظرات انتخاباتی، علیاکبر ولایتی با اشاره به نقش سعید جلیلی در اعمال تحریمها علیه جمهوری اسلامی به او گفت مثل کلاس فلسفه مذاکره میکرده است. در انتخابات سال ۱۳۹۲ سعید جلیلی حدود ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار رای کسب کرد.
در انتخابات سال ۱۳۹۶ که از نظر زمانی به تصویب توافق برجام هم نزدیک بود، حامیانش از او برای شرکت در انتخابات دعوت کردند، اما او نامزد نشد، با این حال از ابراهیم رئیسی حمایت کرد.
سعید جلیلی برای بار دوم در انتخابات سال ۱۴۰۰ شرکت کرد، اما اینبار هم پیش از برگزاری انتخابات به نفع ابراهیم رئیسی کنار رفت.
زاکانی و قاضیزاده
شهردار فعلی تهران پیشتر برای حضور در انتخابات سالهای ۱۳۹۲ و ۱۳۹۶ ثبت نام کرده اما رد صلاحیت شده بود. در انتخابات سال ۱۴۰۰ صلاحیت او از سوی شورای نگهبان تایید شد. در مناظرات انتخاباتی او در نقش کاندیدای پوششی رئیسی وارد شد. ۲۶ خرداد ۱۴۰۰ او به نفع ابراهیم رئیسی کنار رفت.
امیرحسین قاضیزاده هاشمی فقط در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۴۰۰ شرکت و در آنهم تایید صلاحیت شد. بر خلاف زاکانی، او به نفع رئیسی کنار نرفت و با حدود یک میلیون رای نفر چهارم انتخابات شد.
بعد از انتخابات، شورای شهر تهران علیرضا زاکانی را به سمت شهرداری تهران منصوب کرد. جایگاهی که برخی آن را دستمزد کنار رفتنش به نفع رئیسی تعبیر کردند. قاضی زاده هاشمی هم از سوی ابراهیم رئیسی به سمت معاونت رئیس جمهور و ریاست بنیاد شهید منصوب شد.
با همه اینها، در این سه سال شرایط تغییر کرده است. علیرضا زاکانی و سعید جلیلی و محمدباقر قالیباف که روزی در کنار هم برای ریاست جمهوری رئیسی تلاش میکردند، امروز با هم رقابتهای سختی دارند.
شورای نگهبان اسامی اشخاصی را که از نظر این نهاد مردم مجازند از بین آنها انتخاب کنند، اعلام کرد؛ نظارت استصوابیای که سالبهسال حلقه خودیها را تنگتر کرده است. طوری که حتی علی لاریجانی هم دوباره از این حلقه بیرون انداخته شده است. این شورا را چه کسانی تشکیل دادند؟
اسامی نامزدهای تاییدشده از سوی شورای نگهبان امروز ۲۰ خرداد ۱۴۰۳ اعلام شد. این شورا از بین ۸۰ داوطلبی که همگی شرایط شرکت در انتخابات ریاست جمهوری را طبق اطلاعیه همین شورا داشتند، فقط صلاحیت شش نفر را تایید کرد.
پیش از این هادی طحان نظیف، عضو و سخنگوی شورای نگهبان در جریان نشستی گفته بود: «تایید صلاحیت هر داوطلب در شورای نگهبان به حداقل هفت رای اعضای این شورا نیاز دارد.» او در گفتوگویی دیگر هم با رد امکان گمانهزنی درباره تایید صلاحیتها گفته: «ممکن است در جلسات اعضا درباره داوطلبی نظر بدهند، اما رای آنها مخفی است.»
شورای نگهبان ۱۲ عضو دارد که شش عضو آن بهطور مستقیم از سوی علی خامنهای منصوب میشوند که به آنها فقهای شورای نگهبان گفته میشود. شش عضو دیگر با پیشنهاد رییس قوه قضاییه و تایید مجلس منصوب میشوند. از آنجا که رییس قوه قضاییه را شخص خامنهای انتخاب و منصوب میکند، شش عضو حقوقدان نیز با یک واسطه از جانب رهبر جمهوری اسلامی انتخاب میشوند.
بنابراین نیمی از این شورا بهطور مستقیم و نیمی دیگر با واسطه، از سوی رهبر جمهوری اسلامی تعیین شدهاند و شاید به همین دلیل است که احمد جنتی، دبیر این شورا با خنده و طعنه گفته «جرات نمیکنند» به ما فشار بیاورند.
این شورا که کارش را از زمان رهبری روحالله خمینی در سال ۱۳۵۹ آغاز کرده، هم اکنون در هشتمین دوره فعالیت خود به سر میبرد که از سال ۱۴۰۱ آغاز شده است.
احمد جنتی و استعفاهای پیاپی
شورای نگهبان با احمد جنتی و احمد جنتی با شورای نگهبان شناخته میشود. دبیر ۹۷ ساله شورای نگهبان از اولین دوره این شورا در سال ۱۳۵۹ با حکم روحالله خمینی تاکنون بدون توقف، عضو شورای نگهبان بوده است. او از سومین دوره شورای نگهبان در سال ۱۳۷۱ که اولین دوره شورای نگهبان در دوره حکومت خامنهای محسوب میشود، دبیر این شوراست.
لکنت زبان و ناتوانی جنتی در سخنرانی باعث شد که او در اسفند سال ۱۳۹۶، کمی پس از تولد ۹۱ سالگیاش با امامت نماز جمعه تهران خداحافظی کند.
او تا سال ۱۴۰۰، رییس سازمان تبلیغات اسلامی؛ یکی از مهمترین مراکز پروپاگاندای جمهوری اسلامی بود، اما پاییز سال ۱۴۰۰ از آن استعفا کرد. جنتی با ثبت نام نکردن در انتخابات دور ششم مجلس خبرگان رهبری، عملا از این سمت هم خداحافظی کرد. او در دورههای اول تا پنجم در این مجلس حضور داشت و در دوره پنجم آن، از سال ۱۳۹۵ تا ۱۴۰۳ نیز ریاست آن را بر عهده داشت.
همسر اول احمد جنتی در سال ۱۳۹۴ درگذشت. او در سال ۱۳۹۶ در ۹۱ سالگی دوباره ازدواج کرد، اما همسر دومش نیز در آبان ۱۴۰۲ درگذشت. یکی از پسران جنتی عضو سازمان مجاهدین خلق بود که در سال ۱۳۶۱ کشته شد. پسر دیگر او، علی جنتی از اعضای جبهه اصلاحات است که در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، استاندار خراسان بود و در سرکوب شورش موسوم به کوی طلاب دست داشت. او در دولت اول حسن روحانی وزیر فرهنگ و ارشاد بود و در سال ۱۳۹۵، پس از برگزاری یک کنسرت در شهر قم، از سمت وزارت استعفا کرد.
جانشین ناکام
بعد از جنتی، محمدرضا مدرسی یزدی رکورددار عضویت در شورای نگهبان است. خامنهای او را از سال ۱۳۸۳ و در دوره پنجم وارد ترکیب شورای نگهبان کرد. پیش از مرگ ابراهیم رئیسی و همراهانش در سانحه سقوط بالگرد و در اسفند سال ۱۴۰۲، از مدرسی یزدی به عنوان جانشین احتمالی احمد جنتی در شورای نگهبان نام برده شد. حول و حوش سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۸، که بحث جانشینی علی خامنهای دوباره داغ شده بود، طلبهای جوان در شبکههای اجتماعی سر و صدا به پا کرد. نام آن طلبه «سیدمهدی صدرالساداتی» بود و در ابتدا کسی نمیدانست پیوند این افشاگر که زبان تندی هم داشت با حکومت چیست.
او درباره ماجرای تصاحب املاک مردم در ده ونک افشاگریهایی کرد. بعدها معلوم شد او داماد یکی از فقهای شورای نگهبان است. در تابستان سال ۱۳۹۸ خبر آمد که صدرالساداتی ناپدید شده است. بعد از آن هم اتهامهای ریز و درشتی به او زده شد؛ از ارتباط با استاد مغضوب حوزه علمیه تا دریافت پول از شورای نگهبان و حتی قتل. صدرالساداتی در سال ۱۴۰۰ در دادگاه ویژه روحانیت خلع لباس شد. در نهایت هم مشخص نشد عدالتخواهی ناگهانی داماد مدرسی یزدی با هدف کار تبلیغی برای جانشینی پدر همسرش در جایگاه خامنهای بوده یا جایگاهی دیگر. به هر حال پدر همسر صدرالساداتی، هنوز هم عضو شورای نگهبان است و احتمال دارد جانشین احمد جنتی شود.
شبزندهدار
سومین فقیه عضو شورای نگهبان که بیشترین سابقه حضور در این شورا را دارد، محمدمهدی شبزندهدار جهرمی است. او پس از مرگ غلامرضا رضوانی در سال ۱۳۹۲ تا کنون در سه دوره ششم، هفتم و هشتم عضو این شورا بوده است. از این عضو ۷۱ ساله شورای نگهبان جز اطلاعات عمومی دادههای چندانی در دست نیست. او فعالیت خاصی هم نداشته؛ نه مثل سایر فقهای شورای نگهبان همزمان وارد مجلس خبرگان شده، نه سابقه نمایندگی در مجلس را دارد. تمام سوابق او در حوزه خلاصه شده است و هم اکنون مدیر یک مدرسه علوم دینی بهنام بقیهالله است.
مدعی جانشینی
از سال ۱۳۹۸، بعد از مرگ محمد مومن، علیرضا اعرافی جانشین او در شورای نگهبان شد. اعرافی هم اکنون در مجلس خبرگانی که دیگر در آن خبری از جنتی نیست، نایب رییس است. در دورههای پنجم و ششم خبرگان نیز نماینده بوده و به سمتهای متعددی در جمهوری اسلامی منصوب شده است. او هم امام جمعه بوده و هم رییس جامعه المصطفی، مرکز تخصصی جمهوری اسلامی برای پذیرش و تربیت طلبههای غیرایرانی. با حکم خامنهای عضو حقیقی شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز شده است. او در سخنرانیهای خود بارها وفاداری به جمهوری اسلامی و دشمنی با «فتنه» را اثبات کرده است. بعد از مرگ رئیسی، والاستریتژورنال، از اعرافی به عنوان یکی از بختهای جانشینی خامنهای نام برد.
جایگزینان
در سال ۱۳۹۹ بعد از مرگ محمد یزدی، خامنهای، احمد خاتمی، امام جمعه تهران و نماینده دورههای سوم تا ششم مجلس خبرگان را بهعنوان جانشین او انتخاب کرد. در جریان اعتراضات جنبش سبز، احمد خاتمی حملات تندی به میرحسین موسوی و مهدی کروبی کرد. در پاسخ، مهدی کروبی فاش کرد که خاتمی سابقه چندانی در جمهوری اسلامی نداشته و در صف اول کلاس درس محمد منتظری، قائم مقام معزول روحالله خمینی مینشسته و علت رشد او در جمهوری اسلامی، حمله به محمد منتظری پس از مرگ خمینی بوده است.
بعد از استعفای صادق آملی لاریجانی، برادر علی لاریجانی در ماجرای رد صلاحیت علی لاریجانی در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۴۰۰، خامنهای احمد حسینی خراسانی را جایگزین او کرد. حسینی خراسانی در مجلس خبرگان پنجم و ششم حضور داشته و مثل سایر منصوبان خامنهای، سابقه طعنه زدن به خواص و… را در مصاحبههایش دارد.
حقوقدانان
شورای نگهبان علاوه بر شش فقیه، شش حقوقدان نیز دارد. این حقوقدانان با انتخاب رییس قوه قضاییه نامزد تصدی پست در شورای نگهبان شدند. در سالهای اخیر به دلیل عمر کوتاه روسای قوه قضاییه، حقوقدانان شورای نگهبان ترکیب جالبی پیدا کردند.
عباسعلی کدخدایی، قدیمیترین حقوقدان عضو شورای نگهبان است که وضعیتی مشابه جنتی در بین فقهای شورای نگهبان دارد. او از دور چهارم شورای نگهبان در این شورا عضویت داشته است. برای اولین بار او در سال ۱۳۸۰، به واسطه محمود هاشمی شاهرودی، به عنوان جایگزین حسن حبیبی معرفی شد. پس از شاهرودی، در دوران صادق لاریجانی و غلامحسین محسنی اژهای، کدخدایی باز هم از سوی رییس قوه قضاییه برای عضویت در شورای نگهبان نامزد شد. سیامک رهپیک دیگر عضو حقوقدان شورای نگهبان هم از دوره پنجم شورای نگهبان تاکنون در این شوراست. او آخرین بار در سال ۱۴۰۱ با انتخاب محسنی اژهای برای این سمت نامزد شد.
محمدحسن صادقیمقدم، دیگر عضو حقوقدان شورای نگهبان است. برخی مدعی هستند او همان فردیست که از سوی صادق لاریجانی متهم شده بود که اطلاعات خلاف واقع درباره تابعیت فرزند علی لاریجانی از جانب وزارت اطلاعات را ارائه کرده است. صادقیمقدم همچنین به شکنجه مخالفان جمهوری اسلامی نیز متهم است.
از محمدحسن صادقیمقدم بهعنوان نماینده اطلاعات سپاه پاسداران در شورای نگهبان نام برده میشود. او در دهه ۶۰ با اسدالله لاجوردی، رییس پیشین زندان اوین و دادستان انقلاب تهران در دهه ۱۳۶۰ همکاری داشته و در دهه ۷۰ با رئیسی.
هادی طحان نظیف، عضو دورههای هفتم و هشتم هم اکنون سخنگوی شورای نگهبان است و از سوی ابراهیم رئیسی برای تصدی این پست معرفی شده بود و رابطه خوبی هم با کدخدایی، سخنگوی پیشین داشته است. غلامرضا مولابیگی از دیوان عدالت اداری به شورای نگهبان آمده و در دورههای هفتم و هشتم حضور داشته است. در نهایت خیراله پروین که از سوی غلامحسین محسنی اژهای برای تصدی سمت عضو حقوقدان شورای نگهبان معرفی شده و دکتری خود را از دانشگاهی در لبنان اخذ کرده است. او فقط در دوره فعلی شورای نگهبان عضو این شورا بوده است.
دوره هشتم شورای نگهبان با همین ۱۲ نفر از سال ۱۴۰۱ آغاز شده و تا سال ۱۴۰۷ هم ادامه خواهد داشت. این ترکیب، انتخابات دوازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی و ششمین مجلس خبرگان رهبری را در اسفند ۱۴۰۲ مهندسی کردند و اکنون نیز در تعیین نامزدهای انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری سال ۱۴۰۳ نقش دارند. اگر اتفاقی نیفتد، این دوره، احتمالات انتخابات دوره بعدی ریاست جمهوری و مجلس شورای اسلامی را نیز مهندسی خواهد کرد.
شورای نگهبان صلاحیت سعید جلیلی، محمد باقر قالیباف، مسعود پزشکیان، علیرضا زاکانی، مصطفی پورمحمدی و امیرحسین قاضیزاده هاشمی را در انتخابات ریاست جمهوری تایید کرد.
بنابراین، برخی از مطرحترین چهرههایی که در این انتخابات کاندیدا شده بودند با رد صلاحیت شورای نگهبان روبهرو شدند.
محمود احمدینژاد، علی لاریجانی، اسحاق جهانگیری، مهرداد بذرپاش، وحید حقانیان و محمدمهدی اسماعیلی از جمله نامزدهای رد صلاحیت شدهاند.
لاریجانی بلافاصله بعد از ثبت نام، کارزار تبلیغاتی خود را با تمرکز در فضای مجازی به راهانداخته بود و تا پیش از اعلام نتایج در حال ارائه وعدههای انتخاباتی عمدتا معیشتی بود.
او در دور پیشین انتخابات هم نتوانست از سد شورای نگهبان عبور کند. به نظر میرسد او که زمانی از معتمدترین افراد در هسته اصلی قدرت بود و مناصبی چون دبیری شورای عالی امنیت ملی و ریاست مجلس را به عهده داشت با این رد صلاحیت، بیش از پیش در حاشیه سیاست قرار خواهد گرفت.
محمود احمدینژاد هم برای دومین بار است که با نظر منفی شورای نگهبان از حضور در انتخابات ریاستجمهوری محروم میشود. او بعد از ثبت نام در انتخابات در جمع گروهی از حامیانش بدون اشاره به رویداد خاصی، وعده بروز تحولات اساسی در ایران در آینده نزدیک را داده بود.
رد صلاحیت وحید حقانیان، عضو پیشین دفتر خامنهای در شرایطی است که پیشتر خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران نوشته بود او گزینه دفتر رهبر نیست.
همچنین رد صلاحیت محمدمهدی اسماعیلی وزیر کنونی ارشاد هم پس از افشای نامه جنجالی حمایت جمعی از اعضای دولت از او صورت گرفت.
در پی افشای این نامه، خبرگزاری دولتی ایرنا از پیگیری قضایی علیه منتشرکنندگان این نامه خبر داد و روزنامه هممیهن با اشاره به امضای آن از سوی وزرای دولت نوشت اصل بیطرفی دولت در انتخابات نقض شده است.
در فرآیند انتخابات زودهنگام ریاستجمهوری ۸۰ نفر کاندیدا شده بودند.
هادی طحان نظیف، سخنگوی شورای نگهبان روز یکشنبه ۲۰ خرداد اعلام کرد که پس از اعلام رسمی نام نامزدها از سوی وزارت کشور، تبلیغات انتخابات شروع خواهد شد.
اصلاحطلبان در قالب تشکل «جبهه اصلاحات»، عباس آخوندی، مسعود پزشکیان و اسحاق جهانگیری را به عنوان کاندیداهایی معرفی کرده بودند که در صورت عبور از فیلتر شورای نگهبان از آنها در انتخابات حمایت کنند.
با توجه به حضور پزشکیان به عنوان کاندیدای تاییدصلاحیتشده، انتظار میرود که اصلاحطلبان با حمایت از این کاندیدا در انتخابات مشارکت کنند.
واکنشها
پزشکیان پس از تایید نامزدیاش در انتخابات گفت: «محمدجواد ظریف وزیر خارجه دولت من خواهد بود.»
محمود صادقی، عضو هیات رییسه جبهه اصلاحات اعلام کرد که «جلسه اضطراری هیات رییسه جبهه اصلاحات در خصوص نحوه حمایت از کاندیدای این جبهه در حال برگزاری است.»
محمدرضا عارف، رییس بنیاد «امید ایرانیان»، اعلام کرد که از پزشکیان در انتخابات ریاست جمهوری حمایت میکند.
علیرضا زاکانی در واکنش به تایید صلاحیت خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در انتخابات گذشته افتخار حمایت از "مظهر شعارهای انقلاب" را داشتم و تمام حملات ناجوانمردانه را به جان خریدم.اما در انتخابات ۱۴۰۳ برای تداوم راه رییسی و تکمیل خدمات، تا آخر میمانم و رقابت میکنم.»
علیرضا سلیمی، سخنگوی هیات رییسه مجلس گفت: «مجلس دوازدهم سیلی محکمتری به کشورهای اروپایی و آژانس حکام خواهد کوبید.»
تشدید فضای امنیتی بر مناظرهها
در این دوره از انتخابات نیز صدا و سیما از برگزاری مناظره بین نامزدها خبر داده است.
پیمان جبلی، رییس صدا و سیما، گفت که «در این دوره ۵ مناظره در نظر گرفتیم که پیشبینی ما برای هر مناظره ۳/۵ تا ۴ ساعت است.»
او اضافه کرد: «از ظرفیت کارشناسان و مدیران ارشد متنوع در طراحی سوالات استفاده کردیم و نامزدهای محترم در مدت زمان معینی پاسخهای خودشان را ارائه خواهند داد.»
جبلی همچنین گفت که «برای جلوگیری از تخریب، بداخلاقی و تهمت، حتما پاسخ فوری را در دستور کار قرار خواهیم داد»
رهبر جمهوری اسلامی در سخنرانی ۱۴ خرداد از نامزدها خواسته بود که از «بدگویی، تهمت زدن، لجنپراکنی کردن» خودداری کنند.
او گفته بود که «صحنه انتخابات صحنه عزّت و حماسه است» و «صحنه کشوواکش برای به دست آوردن قدرت نیست.»
خبرگزاری «تسنیم» نیز نوشته بود که مناظرات انتخاباتی برگزار خواهد شد، اما «برنامهریزیها و طراحیها به گونهای پیش میرود تا بیاخلاقیهای سیاسی و انتخاباتی اتفاق نیفتد.»
با اینحال مناظرهها در هر شکلی، باعث تنش خواهد شد و رهبر جمهوری اسلامی تلاش کرده حداقل از حرارت آن بکاهد.
پیشتر نیز اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی، نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری را به پروندهسازی تهدید کرده است.
خطیب در جریان این جلسه با بیان اینکه رفتار کاندیداها و حامیان آنها رصد شده و به افرادی که رویکرد تخریبگرایانه اتخاذ کنند تذکرات لازم داده خواهد شد، گفت که در صورت لزوم، گزارش این رصد در اختیار مقامهای قضایی قرار خواهد گرفت.
این روند نشان میدهد فضای امنیتی در آستانه انتخابات در ایران تشدید شده است.
همچنین هیات نظارت بر مطبوعات در آستانه برگزاری انتخابات در ایران، دستورالعملی در ۱۶ بند منتشر کرد و رسانهها و مردم را به مجازات تهدید کرد.
در بند اول این دستورالعمل از «انتشار هر گونه محتوا به منظور ترغیب و تشویق مردم به تحریم یا کاهش مشارکت در انتخابات، تجمع اعتراضآمیز بدون مجوز، اعتصاب، تحصن، ادعای غیر واقع مبنی بر توقف انتخابات یا هر اقدامی که به نحوی موجب اخلال در امر انتخابات ریاست جمهوری شود» به عنوان برخی مصداقهای موارد مجرمانه نام برده شده است.
«تشویش اذهان عمومی، سیاهنمایی و بیان مطالب خلاف واقع علیه کشور، انتشار و تبلیغ علایم تحریم انتخابات، انتشار هجو یا هجویه یا هر گونه محتوای توهینآمیز یا تخریب در فضای مجازی علیه انتخابات و انتشار هر گونه مطلب علیه نامزدهای انتخاباتی»، برخی دیگر از موارد ذکرشده در این دستورالعمل است.
علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، روز دوشنبه ۱۴ خرداد در مراسم حکومتی سالمرگ روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی در مقبره او، به نامزدهای انتخابات پیش رو درباره چگونگی رقابت هشدار داد و مواردی از جمله «اعتقاد به مبانی انقلاب» را به عنوان معیارهای رییسجمهوری آینده جمهوری اسلامی اعلام کرد.
او گفت که در رقابتهای انتخاباتی بین نامزدها «بدگویی، تهمت و لجنپراکنی کمکی به پیشرفت کارها نمیکند و به آبروی ملی لطمه میزند».
انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری به دنبال مرگ ابراهیم رئیسی در سقوط بالگرد حامل او، قرار است روز هشتم تیر ماه ۱۴۰۳ برگزار شود.
این انتخابات در شرایطی برگزار میشود که تمایل مردم به شرکت در انتخابات، به پایینترین میزان خود در تاریخ جمهوری اسلامی رسیده است.
در پی افشای نامه حمایت برخی اعضای کابینه دولت از نامزدی محمدمهدی اسماعیلی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، خبرگزاری دولتی ایرنا از پیگیری قضایی علیه منتشرکنندگان این نامه خبر داد و روزنامه هممیهن با اشاره به امضای آن از سوی وزرای دولت نوشت اصل بیطرفی دولت در انتخابات نقض شده است.
خبرگزاری ایرنا، رسانه رسمی دولت، روز جمعه ۱۸ خرداد در گزارشی به نقل از یک مقام آگاه از پیگیری قضایی موضوع انتشار این نامه خبر داد و افزود: «باید مراجع مسئول بررسی کنند این نامه چگونه در اختیار برخی چهره های رسانهای دارای سابقه در نهادهای امنیتی و همچنین دارای سابقه قضایی قرار گرفته و منتشر شده است.»
روزنامه هممیهن نیز در سرمقاله روز شنبه ۱۹ خرداد خود در مطلبی با عنوان «جمع یاران میرسند» نوشت انتخابات زودرس ریاستجمهوری، نهتنها محاسبات عدهای را نقش بر آب کرد بلکه برخی از رقابتها و حقایق پس صحنه دولت و همپیمانان آن را آشکارتر کرده است.
نویسنده این مطلب، نامه اعضای دولت به شورای نگهبان برای تایید صلاحیت اسماعیلی را نقض بیطرفی دولت بهعنوان مجری انتخابات دانست و اضافه کرد این اقدام خلاف بخشنامههای ابلاغ شده از سوی دولت در این زمینه است.
روزنامه جهان صنعت نیز مطلبی با عنوان «شیفته خدمت است یا قدرت» در واکنش به نامه اعضای دولت با خواست تایید صلاحیت اسماعیلی از سوی شورای نگهبان منتشر کرد.
اسماعیلی که پس از مرگ رئیسی در پی سقوط بالگرد گفته بود خود و ۹۴ درصد مردم ایران سوگوار مرگ رئیسی هستند، به سرعت پا به عرصه انتخابات گذاشت و پس از ثبتنام برای نامزدی انتخابات گفت که بهعنوان نماینده دوستان و همکاران رئيسی شرکت کرده است.
پس از اعلام نامزدی او در انتخابات، برخی رسانهها از جمله کانال تلگرامی وبسایت رجانیوز و خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران، با انتشار نامهای دستنویس گزارش دادند چندین وزیر و معاون دولت رئیسی از اعضای شورای نگهبان خواستهاند وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی «رجل سیاسی» دانسته شود و صلاحیتش را تایید کنند.
این اشخاص، جمعی از وزرا و مدیران دولت رئیسی از جمله وزیران امور اقتصادی و دارایی، صنعت، معدن و تجارت (صمت)، علوم، تحقیقات و فنآوری، ارتباطات و فنآوری اطلاعات، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و علی باقری کنی، سرپرست وزارت امور خارجه هستند.
این نامه پس از آن منتشر شد که احمد جنتی، دبیر شورای نگهبان، روز پنجشنبه ۱۷ خرداد در گفتوگو با صداوسیما در پاسخ به سوالی درباره فشار کاندیداهای انتخابات ریاستجمهوری برای تایید صلاحیت گفت: «هیچ فشاری روی ما نیست. اصلا جرات نمیکنند به ما فشار بیاورند. ما یک خط مستقیم را انتخاب کردیم و این خط را ادامه میدهیم.»
وبسایت رجانیوز، نزدیک به دولت رئیسی، نیز در واکنش به این نامه نوشت این نامه یک «مشورت مومنانه و محرمانه» به شورای نگهبان بوده و اشکالی ندارد.
حسین نورانینژاد، فعال سیاسی اصلاحطلب در گفتوگو با هممیهن درباره نامه گفت دلیلی ندارد که اعضای یک کابینه در رابطه با یکی از همکاران خود در دولت چنین اقدامی انجام دهند و در کشور سابقه داشته که عضو رسمی شورای نگهبان در میتینگ انتخاباتی یک کاندیدا شرکت و سخنرانی کرده یا بالاترین مقام شورای نگهبان از یک نامزد انتخابات رسما و علنا حمایت کرده است.
علی تقیزاده، حقوقدان، استاد دانشگاه و نماینده مجلس ششم هم در گفتوگو با هممیهن، نامه اعضای هیات دولت را مصداق بارز استفاده از عناوین و امکانات دولتی به نفع یک کاندیدا دانست و گفت: «شورای نگهبان باید سریعا علیه امضاکنندگان این نامه به استناد ماده ۶۸ قانون انتخابات ریاستجمهوری اعلام جرم کند و موضوع را برای رسیدگی به قوه قضاییه ارجاع دهد.»
تحرکات انتخاباتی در حالی است که ۸۰ نامزد ثبتنام کرده برای شرکت در انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری، هنوز در گردنه تایید صلاحیت هستند.
سابقه شورای نگهبان نشان میدهد این جمع در گذشته انتخابات ریاست جمهوری را مهندسی و شخص مورد نظر رهبر جمهوری اسلامی را تعیین کرده است.
کمتر از یک ماه پس از سانحه بالگرد ابراهیم رئیسی و همراهان او، دوباره شبهه تصادفی نبودن این سانحه مطرح شده است. علیاکبر رائفیپور، فعال اصولگرا، گفت که آن بالگرد و کادر پروازش برای جابهجایی علی خامنهای استفاده میشده است. این شبهات کارکرد انتخاباتی دارند یا کلانتر هستند؟
۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۳، مرگ ابراهیم رئیسی و همراهانش در سانحه بالگرد تایید شد. پس از پیدا شدن جسدها، محمد باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح، گروهی را مامور بررسی علت سقوط بالگرد کرد. از همان ابتدا، عمدی بودن سانحه یکی از اصلیترین احتمالات بود.
آرامش علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در مراسم نماز میت مورد توجه محافل خبری قرار گرفت و احتمال عمدی بودن سانحه را تشدید کرد اما احتمال دیگر، دست داشتن یک کشور خارجی در سقوط بالگرد بود.
نزدیکی محل سقوط به جمهوری آذربایجان که با اسرائیل روابط خوبی دارد، اول مورد توجه قرار گرفت. از طرفی اینکه اسرائیل پس از حملات موشکی مستقیم جمهوری اسلامی، پاسخی هموزن به آن نداد، احتمال دست داشتن اسرائیلیها را در سقوط بالگرد رئیسی تقویت کرد.
همزمان مقامات اسرائیل دست داشتن در سقوط بالگرد را رد کردند.
از سوی دیگر اطلاعیههای رسمی بررسی عامل سقوط نیز وجود توطئه یا عمدی بودن سانحه را رد کردند.
بذرپاش، مار در آستین
وقتی مهرداد بذرپاش، وزیر راه و شهرسازی دولت رئیسی در مراسم یادبود او حاضر شد، به کنایه گفت: «خیلیها که دنبال تک دورهای شدن شهید رئیسی بودند، احتمالا خوشحال هستند.»
صحبتهای او که بر اساس برخی روایتها، از سوار شدن به بالگرد رئیسی خودداری کرده بود، خیلی زود مورد توجه رسانهها قرار گرفت.
همان زمان غلامعلی جعفرزاده ایمنآبادی، نماینده اصلاحطلب مجلس شورای اسلامی، در واکنش به این اظهارات خطاب به بذرپاش گفت: «مبادا برای انتخابات ریاستجمهوری ثبتنام کنی و آبروی رفقایت را ببری.»
با وجود این بذرپاش با حضور در وزارت کشور برای حضور در انتخابات زودهنگام و جانشینی رئیسی ثبتنام کرد.
بذرپاش که فیلم انتخاباتیاش را هم قبل از بررسی صلاحیتها از سوی شورای نگهبان منتشر کرده است، امروز دوباره هدف حملات ایمنآبادی قرار گرفت.
نماینده اصلاحطلب ادوار مجلس در گفتوگویی با اصلاحات نیوز گفت: «بذرپاش که لحظه آخر سوار هلیکوپتر نمیشود، بعد از دو هفته با برنامه برای ثبتنام میآید. خدا رئیسی را دوست داشت که رفت و ندید چه مارهایی در آستینش پرورش میداده است.»
طرح دوباره خودداری بذرپاش از سوار شدن به بالگرد و اشاره به آماده بودن او برای انتخابات، بار دیگر ابهامها را درباره عمدی بودن سانحه سقوط بالگرد رئیسی به میان آورد.
رائفیپور: بالگرد رئیسی برای جابهجایی خامنهای استفاده میشد
همزمان با مصاحبه ایمنآبادی درباره بذرپاش، علیاکبر رائفیپور، فعال سیاسی اصولگرا - نزدیک به جریان سعید محمد - نیز در یک ویدیو، تردیدهای جدیدی درباره سانحه بالگرد رئیسی مطرح کرد.
او گفت: «با چندین خلبان در خصوص سقوط بالگرد صحبت کردم و برای آنها هم این اتفاق عجیب بود. خلبان بالگرد رییسجمهور بسیار ماهر بوده است و برای جابهجایی رهبر انقلاب بارها از همین بالگرد و خلبان استفاده شده بود. افرادی که با این خلبان پرواز کردهاند میگویند او در رعایت نکات ایمنی خیلی محتاط بوده است.»
اگر اظهارات رائفیپور - که سابقه بلند بالایی در اظهارنظرهای شبه علمی و نشر تئوریهای توطئه دارد - این بار واقعی باشد، زاویه جدیدی درباره مرگ رئیسی باز شده است؛ به خصوص اینکه اولین بار نیز بحث احتمال دست داشتن اسرائیل در سانحه بالگرد رئیسی را فوآد ایزدی، از چهرههای رسانهای نزدیک به سپاه پاسداران مطرح کرد.
حالا رائفیپور میگوید از آن بالگرد و کادر پرواز آن برای جابهجایی خامنهای استفاده میشده است. بنابراین شاید این پیام روشنی برای خامنهای پس از حمله مستقیم موشکی از ایران به اسرائیل بوده است.
هر که تو را غیر خدا کشت
اخبار تایید نشدهای وجود دارد که میگویند خانواده ابراهیم رئیسی، اتفاقی بودن سانحه را نپذیرفتند. ویدیویی از مادر رئیسی منتشر شده است که در آن میگوید: «بکشد هر که غیر خدا تو را کشت.»
این ویدیو مورد توجه قرار گرفته است.
اخباری هم از اعمال محدودیت بر احمد علمالهدی، پدرزن ابراهیم رئیسی، پس از مرگ او منتشر شد؛ گرچه حضور مجدد او در جایگاه نماز جمعه مشهد، نشان داد او محدودیتی برای سخنرانی ندارد.
علمالهدی همین امروز، ۱۸ خرداد ۱۴۰۳، دوباره در نماز جمعه حاضر شد.
در میان فرضیهها و واکنشهای مطرح شده از ابتدای وقوع سانحه سقوط بالگرد رئیسی تاکنون که به نوعی به عمدی بودن آن اشاره داشتند، اظهارات جدید رائفیپور جدیترین آنهاست که به نظر میرسد مثل اظهارات ایمنآبادی، هدف انتخاباتی ندارد.
اگر واقعا آن بالگرد برای جابهجایی خامنهای استفاده میشده و همانطور که کارشناس نزدیک به سپاه پاسداران گفته، در نزدیکی جایی سقوط کرده که اسرائیلیها حضور دارند، این میتواند زاویه جدیدی به موضوع سقوط بالگرد رئیس دولت سیزدهم باز کند.